Een traan kan vreugde uitdrukken. Een lach kan verdriet verhullen. Michel de Montaigne begreep dit paradoxale aspect van de menselijke ziel toen hij schreef dat wij niet lachen en huilen om hetzelfde ding. In dit essay uit de zestiende eeuw schuilt een tijdloze waarheid die diep resoneert met de vrijmetselaarsgedachte: werkelijke verbinding tussen mensen vraagt om het doorgronden van elkaars innerlijke landschap, voorbij de oppervlakte van uitingen en gebaren.
De oppervlakte bedriegt
Montaigne opent zijn essay met een schijnbaar eenvoudige observatie: dezelfde gebeurtenis kan bij verschillende mensen tegengestelde emoties oproepen. Sterker nog, bij dezelfde persoon kunnen lachen en huilen dicht bij elkaar liggen, soms zelfs gelijktijdig optreden. Wat betekent dit voor ons begrip van de ander? Montaigne suggereert dat we te snel oordelen op basis van wat we zien. De traan op iemands wang vertelt niet het hele verhaal. De glimlach rond iemands mond kan een masker zijn.
Dit inzicht raakt aan een fundamenteel vrijmetselaarsprincipe: het onderscheid tussen het exoterische en het esoterische, tussen de buitenkant en de binnenkant. In de loge leert men dat symbolen meerdere lagen van betekenis dragen. Een winkelhaak is niet slechts een gereedschap. Een waterpas is meer dan een instrument om vlakheid te meten. Zo ook zijn menselijke emoties gelaagd. Montaigne nodigt ons uit om dieper te kijken, voorbij de eerste indruk.
De spiegel van zelfreflectie
Voordat we de ander kunnen begrijpen, moeten we onszelf kennen. Montaigne was een meester in zelfreflectie. Zijn gehele essayproject was een poging om zichzelf te doorgronden, met al zijn tegenstrijdigheden en inconsequenties. Hij schaamde zich niet voor zijn wisselvalligheid. Integendeel, hij zag haar als wezenlijk menselijk.
De vrijmetselarij kent een vergelijkbare traditie van introspectie. De ruwe steen die bewerkt moet worden tot kubieke steen is een symbool voor het zelf dat verfijning behoeft. Deze bewerking begint met eerlijke zelfreflectie. Waarom lach ik op dit moment? Waarom huil ik? Zijn mijn emoties werkelijk een respons op wat er gebeurt, of weerspiegelen zij iets wat al langer in mij leeft? Montaigne zou deze vragen met instemming begroeten.
Broederschap voorbij het masker
In de vrijmetselaarsloge komen mensen samen die in het dagelijks leven wellicht nooit elkaars pad zouden kruisen. Verschillende achtergronden, verschillende overtuigingen, verschillende manieren om de wereld te ervaren. Toch ontstaat er broederschap. Hoe is dat mogelijk? Montaignes essay biedt een aanwijzing: werkelijke verbinding ontstaat wanneer we erkennen dat achter elke uitdrukking een complex innerlijk leven schuilgaat.
Ware broederschap vraagt niet om gelijke emoties, maar om de bereidheid elkaars innerlijke complexiteit te erkennen en te respecteren.
De broeder die lacht bij een verhaal dat mij tot tranen roert, is niet minder mijn broeder. Integendeel, zijn andere reactie herinnert mij eraan dat de werkelijkheid veelzijdig is. Zijn perspectief verrijkt het mijne. Dit is de kern van wat Montaigne ons leert over menselijke diversiteit: zij is geen obstakel voor verbinding, maar juist de voorwaarde ervoor.
Het ritueel als gedeelde taal
Waar woorden tekortschieten en emoties uiteenlopen, biedt het ritueel een gemeenschappelijke grond. In de vrijmetselarij zijn rituelen niet slechts ceremonies. Zij zijn een taal die spreekt tot lagen van ons bewustzijn die het alledaagse gesprek niet bereikt. Wanneer broeders samen een ritueel voltrekken, delen zij een ervaring die voorbij individuele interpretaties reikt.
Montaigne schreef in een tijd waarin religieuze verdeeldheid Europa verscheurde. Katholieken en protestanten huilden en lachten om dezelfde gebeurtenissen, maar om volstrekt verschillende redenen. Montaigne zocht naar wat mensen verbindt ondanks hun verschillen. De vrijmetselarij ontstond in een vergelijkbare geest. Haar rituelen creëren een ruimte waarin de broeder zijn particuliere overtuigingen even kan laten rusten, om samen met anderen iets universeels te ervaren.
De zoektocht naar innerlijke waarheid
Montaigne eindigt zijn essay niet met een definitief antwoord. Dat is kenmerkend voor zijn stijl. Hij stelt vragen, onderzoekt mogelijkheden, maar laat de lezer met een openheid achter. Dit past bij de vrijmetselaarsgedachte dat waarheid geen bezit is, maar een voortdurende zoektocht. Het Licht waarnaar de ingewijde streeft, is niet een eindpunt maar een richting.
De vraag waarom wij niet lachen en huilen om hetzelfde ding opent een diepere vraag: wat is de aard van onze emotionele waarheid? Is zij subjectief, relatief, veranderlijk? Of schuilt er achter alle verscheidenheid iets gemeenschappelijks, iets dat alle mensen bindt? Montaigne neigde naar het eerste, maar sloot het tweede niet uit. De vrijmetselarij biedt een kader waarin beide perspectieven kunnen samenkomen.
Emotie als bouwsteen
De metselaar bouwt met stenen. De vrijmetselaar bouwt aan zichzelf en aan de broederschap. Emoties zijn daarbij geen obstakels maar bouwstenen. De traan die ik vergiet wanneer een broeder zijn verhaal deelt, verbindt mij met hem. De lach die wij samen delen na een bijeenkomst, cementeert onze band. Montaigne zou dit begrijpen. Voor hem waren emoties niet irrationele uitbarstingen die beheerst moeten worden, maar vensters op de ziel.
- Zelfreflectie onthult de gelaagdheid van onze eigen emoties
- Openheid voor de ander vraagt om het loslaten van snelle oordelen
- Ritueel biedt een gemeenschappelijke taal voorbij woorden
- Diversiteit in emotionele respons verrijkt de broederschap
Zo gezien is Montaignes observatie over lachen en huilen geen psychologische curiositeit, maar een uitnodiging tot diepere menselijke verbinding. Een uitnodiging die in de vrijmetselarij haar natuurlijke thuis vindt.
Michel de Montaigne schreef meer dan vier eeuwen geleden, maar zijn woorden spreken nog steeds tot wie bereid is te luisteren. Dat wij niet lachen en huilen om hetzelfde ding is geen teken van menselijke verdeeldheid, maar van menselijke rijkdom. In de vrijmetselarij vinden wij een broederschap die deze rijkdom omarmt. Niet ondanks onze verschillen, maar dankzij onze bereidheid om achter het masker van emoties de mens te zoeken. Daar, in die zoektocht, ontstaat ware verbinding.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Geef als eerste een reactie