Montaigne over partijdigheid: een les in broederlijke verbinding

In het jaar 1580 publiceerde Michel de Montaigne een korte maar scherpe tekst over de gevaren van blinde partijdigheid. Zijn observatie dat wij geneigd zijn onze vijanden te klein te maken en onze bondgenoten te groot, raakte een zenuw die tot op de dag van vandaag voelbaar is. Voor vrijmetselaren, die broederschap en waarheidszoeken als kernwaarden koesteren, biedt dit essay uit de zestiende eeuw een verrassend actuele spiegel.

De historische context van Montaigne’s waarschuwing

Michel de Montaigne schreef zijn essays tijdens de bloedige Franse godsdienstoorlogen, een periode waarin katholieken en hugenoten elkaar bevochten met een fanatisme dat hele steden verwoestte. De Bartholomeusnacht van 1572, waarbij duizenden protestanten werden vermoord, lag nog vers in het collectieve geheugen toen Montaigne zijn pen oppakte. In deze context van religieuze haat en politieke verdeeldheid koos hij een ongewone positie: die van de nuance.

In essay dertig van het eerste boek, getiteld Over een gebrekkige partijdigheid, stelt Montaigne dat wij structureel falen in het eerlijk beoordelen van anderen. Wij prijzen onze bondgenoten boven hun verdiensten en verlagen onze tegenstanders beneden hun werkelijke kwaliteiten. Deze neiging, zo betoogde hij, ondermijnt niet alleen de waarheid maar ook onze eigen integriteit.

De kern van het betoog: eerlijkheid boven loyaliteit

Montaigne verwierp het idee dat trouw aan een groep of zaak automatisch rechtvaardigt dat men de werkelijkheid verdraait. Hij beschreef hoe tijdgenoten de gebreken van hun eigen partij verdoezelden terwijl zij elk detail van de tegenstander uitvergrootten. Deze selectieve blindheid, zo redeneerde hij, maakt ons tot slechte rechters en nog slechtere mensen.

Ware verbinding ontstaat niet door vijanden te verkleinen, maar door de ander te erkennen in zijn volledige menselijkheid.

Deze gedachte snijdt dieper dan een simpele oproep tot fairness. Montaigne suggereert dat partijdigheid uiteindelijk onszelf aantast. Wie gewend raakt aan het verdraaien van feiten ten gunste van zijn eigen kamp, verliest het vermogen om helder te denken. De zoektocht naar waarheid wordt geofferd op het altaar van groepsidentiteit.

Vrijmetselarij en het ideaal van onpartijdige oordeelsvorming

De vrijmetselarij, die haar moderne vorm kreeg in de vroege achttiende eeuw, erfde veel van het humanistische gedachtegoed waarin Montaigne een centrale figuur was. Het verlangen naar waarheid, de nadruk op zelfreflectie, en het streven naar morele verbetering vormen pijlers die rechtstreeks resoneren met Montaigne’s bezwaren tegen gebrekkige partijdigheid.

In de vrijmetselaarsloge ontmoeten broeders elkaar als gelijken, ongeacht hun maatschappelijke positie, religieuze achtergrond of politieke overtuiging. Dit principe van universele broederschap vereist precies de houding die Montaigne bepleitte: het vermogen om voorbij oppervlakkige tegenstellingen te kijken en de ander te waarderen om zijn intrinsieke kwaliteiten.

De ruwe steen als symbool van zelfkritiek

Binnen de vrijmetselarij symboliseert de ruwe steen de onbewerkte mens, vol scherpe randen en onvolkomenheden. Het bewerken van deze steen tot een gladde kubus vertegenwoordigt de levenslange arbeid aan het eigen karakter. Montaigne’s essay herinnert ons eraan dat partijdigheid een van die scherpe randen is die slijping behoeft.

• Zelfreflectie: het herkennen van eigen vooroordelen als eerste stap naar wijsheid
• Broederschap: het aanvaarden van de ander ondanks meningsverschillen
• Waarheidszoeken: de moed om feiten boven groepsloyaliteit te stellen
• Innerlijke groei: het afleggen van gemakzuchtige oordelen

Van de zestiende eeuw naar vandaag

De wereld van Montaigne was verscheurd door religieuze oorlogen; de onze wordt geteisterd door polarisatie langs politieke en culturele lijnen. Sociale media versterken de neiging om gelijkgestemden te verheerlijken en andersdenkenden te demoniseren. De algoritmes die onze tijdlijnen vullen, creëren precies de vertekende werkelijkheid waartegen Montaigne waarschuwde.

Toch biedt zijn boodschap ook hoop. Indien gebrekkige partijdigheid een aangeleerde gewoonte is, kan zij ook worden afgeleerd. De vrijmetselarij reikt hiervoor concrete werktuigen aan: het ritueel dat oproept tot bezinning, de spiegel die de broeder voorhoudt, en de stilte waarin het eigen geweten kan spreken.

De les voor hedendaagse zoekers

Montaigne nodigt ons uit om onze overtuigingen te onderzoeken met dezelfde strengheid waarmee we die van anderen bekritiseren. Dit is geen oproep tot relativisme of onverschilligheid. Het is een uitnodiging tot intellectuele eerlijkheid, tot het erkennen dat ook onze tegenstanders soms gelijk hebben, en dat onze bondgenoten niet onfeilbaar zijn.

Voor de vrijmetselaar betekent dit dat broederschap niet stopt bij de grenzen van de eigen loge, de eigen overtuiging of het eigen land. De keten die broeders wereldwijd verbindt, is gesmeed uit het besef dat menselijkheid dieper reikt dan partijschap. In die zin blijft Montaigne’s korte essay een kompas voor ieder die oprecht zoekt naar licht en verbinding.

Michel de Montaigne schreef ruim vierhonderd jaar geleden over een menselijke zwakte die niets aan actualiteit heeft ingeboet. Zijn waarschuwing tegen gebrekkige partijdigheid spreekt rechtstreeks tot vrijmetselaren die streven naar waarheid, zelfinzicht en oprechte broederschap. Door onze eigen vooroordelen te erkennen en te bewerken, leggen wij de fundamenten voor werkelijke verbinding, niet alleen binnen de loge, maar in de gehele wereld.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Veelgestelde vragen