Montaigne over spaarzaamheid en verbinding in de loge

Kan overvloed een mens isoleren? Het klinkt als een paradox: hoe meer we bezitten, hoe sterker de muren die we om onszelf heen optrekken. Michel de Montaigne stelde die vraag vierhonderd jaar geleden al in zijn korte maar veelzeggende essay ‘Over de spaarzaamheid der voorvaderen’. Zijn antwoord is geen moralistisch betoog, maar een uitnodiging tot nadenken over wat ons werkelijk verbindt. Precies daar raakt zijn denken aan de kern van de vrijmetselarij: de overtuiging dat innerlijke rijkdom en onderlinge verbinding zwaarder wegen dan uiterlijk vertoon.

De stelling: bezit als belemmering

Montaigne opent zijn essay met een blik op het verleden. De Romeinse consuls en senatoren die hij beschrijft, leefden in een soberheid die voor zijn eigen tijdgenoten onvoorstelbaar was. Cato de Oudere, Manius Curius Dentatus, Gaius Fabricius Luscinus: stuk voor stuk mannen die grote verantwoordelijkheid droegen, maar wier huishoudens nauwelijks verschilden van die van hun buren. Montaigne benadrukt dat deze voorvaderen niet arm waren uit onvermogen, maar uit overtuiging. Hun spaarzaamheid was een bewuste keuze, een levenshouding die hen dichter bij hun medemens bracht in plaats van hen ervan te vervreemden.

Hier tekent zich een stelling af die verder reikt dan een historische observatie: wie zich ontdoet van overbodige opsmuk, legt de basis voor echte verbinding. Het is een gedachte die ongemakkelijk resoneert in een tijd van materiële overvloed. Montaigne suggereert dat het verwerven van steeds meer bezit geen teken van vooruitgang is, maar een symptoom van het verlies van iets wezenlijkers.

De voorvaderen als spiegel voor de zoeker

Wat maakt dit essay bijzonder relevant voor wie zich aangetrokken voelt tot de vrijmetselarij? De loge is bij uitstek een plek waar uiterlijke onderscheidingen worden afgelegd. Broeders ontmoeten elkaar in gelijkwaardigheid, ongeacht hun maatschappelijke positie of financiële status. De schootsvel die elke vrijmetselaar draagt, herinnert aan de ambachtsman die met zijn handen werkt, niet aan de koopman die pronkt met zijn rijkdom. Die gelijkwaardigheid is geen formaliteit, maar een levend beginsel dat bij elke bijeenkomst opnieuw gestalte krijgt.

Montaigne zou dit herkennen. Zijn bewondering voor de Romeinse voorvaderen was geen nostalgische zucht naar het verleden, maar een filosofische uitdaging aan zijn eigen tijd. Net zoals de vrijmetselaar bij zijn inwijding symbolisch wordt ontdaan van metalen, van alles wat uiterlijke waarde vertegenwoordigt, zo beschrijft Montaigne hoe de voorvaderen door hun eenvoud een morele kracht bezaten die hun opvolgers verloren hadden. De parallel is treffend: het afleggen van ballast als voorwaarde voor innerlijke groei.

Tegenwicht: is soberheid werkelijk de weg?

Toch dwingt eerlijk nadenken ons om ook het tegenwicht te overwegen. Is soberheid op zichzelf een deugd, of wordt zij dat pas wanneer zij gepaard gaat met bewustzijn? Seneca, de Romeinse stoïcijn die Montaigne gretig las, leefde zelf in grote weelde terwijl hij de lof zong van eenvoud. Aristoteles pleitte niet voor onthouding, maar voor het juiste midden. En ook binnen de vrijmetselarij gaat het niet om het verwerpen van de materiële wereld, maar om het juiste perspectief erop.

Montaigne was zich van deze spanning bewust. Hij idealiseerde de voorvaderen niet blindelings. Zijn methode was altijd die van het wegen en wikken, het onderzoeken van meerdere kanten van een kwestie. In de traditie van zijn beroemde motto ‘Que sais-je?’ (Wat weet ik?) laat hij ruimte voor twijfel. Die twijfel is geen zwakte, maar een kracht. Zij stelt de lezer in staat om zelf tot inzicht te komen, in plaats van een voorgeschreven antwoord te aanvaarden.

Verbinding ontstaat niet door wat we bezitten, maar door wat we bereid zijn los te laten. Dat is de kern van zowel Montaignes denken als de vrijmetselarij.

Synthese: de loge als oefenplaats voor verbinding

Wanneer we Montaignes essay over de spaarzaamheid der voorvaderen naast de vrijmetselaarswaarden leggen, ontvouwt zich een helder patroon. Beide tradities wijzen naar hetzelfde inzicht: dat ware verbinding vraagt om het afleggen van pretenties. De Romeinse consul die zijn eigen veld ploegde, de broeder die bij zijn inwijding zijn metalen aflegt: zij maken dezelfde beweging. Zij kiezen ervoor om zichzelf kwetsbaar en gelijkwaardig op te stellen, niet uit zwakte, maar uit het besef dat juist daar de grond ligt voor authentieke menselijke ontmoeting.

De vrijmetselarij biedt hiervoor een bijzonder kader. De loge is een besloten ruimte waarin broeders samen werken aan hun innerlijke bouwstuk, het voortdurende proces van morele zelfverbetering. Die arbeid is per definitie gemeenschappelijk. Geen broeder bouwt alleen. En net zoals Montaigne beschrijft hoe de soberheid van de voorvaderen een gemeenschapsgevoel schiep dat luxe ondermijnde, zo creëert de loge een ruimte waarin de gewone hiërarchieën van de buitenwereld tijdelijk worden opgeheven.

De deugd van het genoeg

Er schuilt een diepere laag in Montaignes betoog die het vermelden waard is. De spaarzaamheid die hij beschrijft is niet louter materieel. Zij strekt zich uit tot het denken zelf. De voorvaderen waren spaarzaam met woorden, met oordelen, met pretenties van wijsheid. Zij handelden meer dan zij spraken. Ook hier raakt Montaigne aan een vrijmetselaarsbeginsel: de voorkeur voor daden boven woorden, voor stille arbeid boven luidruchtige proclamaties. Het ritueel in de loge is doordrenkt van dat besef. De stilte speelt er een even grote rol als het gesproken woord.

Plato schreef in zijn dialoog ‘De Staat’ dat de beste leiders degenen zijn die macht niet zoeken. Montaigne zou daarmee instemmen, en de vrijmetselarij vertaalt dat ideaal naar de dagelijkse praktijk van broederschap. De hamervrager in de loge dient, hij heerst niet. De spaarzaamheid der voorvaderen was uiteindelijk een vorm van dienaarschap: het bewust terugtreden ten gunste van het geheel.

Een vraag die blijft

Als Montaigne gelijk heeft dat eenvoud de voorwaarde is voor echte menselijke verbinding, wat zegt dat dan over onze eigen tijd? Wij leven in een wereld die ons voortdurend uitnodigt om meer te vergaren, meer te tonen, meer te claimen. De loge biedt een tegenwicht, een wekelijkse herinnering dat het genoeg ook een vorm van rijkdom is. Maar de vraag die Montaigne ons nalaat, en die de vrijmetselarij ons steeds opnieuw stelt, is niet of wij die eenvoud theoretisch waarderen. De vraag is of wij haar durven leven. En misschien nog scherper: of wij bereid zijn te ontdekken wat er overblijft wanneer we alles wat ons onderscheidt, hebben afgelegd.

Montaignes essay over de spaarzaamheid der voorvaderen is meer dan een historische curiositeit. Het is een filosofische spiegel die ons uitnodigt om ons eigen leven te onderzoeken op onnodige ballast, zowel materieel als geestelijk. De vrijmetselarij biedt daarvoor een levende praktijk: een broederschap waarin gelijkwaardigheid, zelfreflectie en onderlinge verbinding niet slechts idealen zijn, maar dagelijks geoefende deugden. De voorvaderen hadden minder en waren wellicht juist daardoor meer met elkaar verbonden. De uitdaging die Montaigne ons voorhoudt, is om te onderzoeken of dat ook voor ons zou kunnen gelden.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Lees ook: Montaigne over spaarzaamheid en verbinding in de loge (Vrijmetselarij & Verbinding)