Montaigne en de filosofie van soberheid: denkers achter het essay

Een eenvoudige maaltijd op een houten tafel. Brood, water, een handvol olijven. Voor de meeste mensen in de eenentwintigste eeuw roept zo’n beeld armoede op, of op zijn best een bewuste keuze voor minimalisme. Maar voor Michel de Montaigne, die in zijn korte essay ‘Over de spaarzaamheid der voorvaderen’ stilstaat bij de soberheid van Romeinse staatslieden, was dit tafereel iets geheel anders: een blijk van innerlijke kracht. Achter die schijnbaar eenvoudige observatie schuilt een rijke filosofische traditie die reikt van de Stoa tot het Renaissance-humanisme, en die verrassend veel raakvlakken heeft met de morele idealen van de vrijmetselarij.

Een essay van twintig regels, eeuwen van filosofie

Essay 52 uit het eerste boek van de ‘Essais’ is een van de kortste teksten die Montaigne ooit schreef. In slechts enkele alinea’s schetst hij hoe Romeinse consuls en dictators hun maaltijden zelf bereidden, hoe zij zonder persoonlijke weelde regeerden, en hoe hun soberheid niet als gebrek gold maar als deugd. Het is verleidelijk om dit essay als een anekdotisch intermezzo te beschouwen, maar wie de filosofische draden ontrafelt, ontdekt dat Montaigne hier een netwerk van klassieke bronnen samensmelt tot een persoonlijke meditatie over karakter en matigheid.

Plutarchus als spiegel van de oude wereld

De belangrijkste bron voor dit essay is Plutarchus, de Griekse schrijver wiens ‘Levens van beroemde Grieken en Romeinen’ Montaigne als een onuitputtelijke schatkamer beschouwde. Plutarchus beschreef hoe generaals als Manius Curius Dentatus en Gaius Fabricius Luscinus, ondanks hun militaire triomfen, in uiterste eenvoud leefden. Montaigne citeerde Plutarchus niet alleen als historicus, maar als moralist: iemand die door het portretteren van grote mannen zijn lezers uitnodigde tot zelfonderzoek. Dit gebruik van de spiegel, het leren kennen van jezelf via het voorbeeld van de ander, is een methode die ook binnen de vrijmetselarij centraal staat. Zoals het ritueel van de leerling begint met een blik in de spiegel, zo begint Montaigne zijn essay met een blik op de voorvaderen.

De stoïsche wortels van de matigheid

Achter Montaignes bewondering voor de sobere Romeinen klinkt de stem van het stoïcisme door. Seneca, een van de filosofen die Montaigne het vaakst aanhaalde in zijn gehele oeuvre, schreef uitvoerig over het onderscheid tussen werkelijke behoeften en kunstmatige verlangens. In zijn ‘Brieven aan Lucilius’ betoogde Seneca dat de ware rijkdom niet ligt in het bezit van veel, maar in het verlangen naar weinig. Dit idee doordrenkt essay 52: de voorvaderen zijn niet arm omdat zij weinig bezitten, zij zijn vrij omdat zij weinig nodig hebben. Ook Marcus Aurelius, de filosoof-keizer wiens ‘Overpeinzingen’ een leidraad voor zelfbeheersing vormen, belichaamde dit principe. Hij at eenvoudig, kleedde zich zonder opsmuk en zag zijn keizerlijke functie als een plicht, niet als een privilege.

Het stoïsche concept van autarkeia, het vermogen om aan zichzelf genoeg te hebben, vormt de ruggengraat van Montaignes betoog. Voor de stoïcijnen was matigheid geen opoffering maar een oefening in innerlijke vrijheid. Wie niet afhankelijk is van uiterlijke weelde, kan niet door het verlies ervan gebroken worden. Dit is een inzicht dat ook in de rituelen van de vrijmetselarij doorklinkt: de kandidaat betreedt de loge ontdaan van metalen en uiterlijke tekenen van status, als symbool voor de gelijkheid die ontstaat wanneer het overbodige wordt afgelegd.

Ware soberheid is geen armoede van het bezit, maar rijkdom van de geest: het vermogen om te bezitten zonder bezeten te worden.

Skepticisme en het wantrouwen jegens schijn

Montaignes filosofische houding wordt vaak omschreven als pyrronistisch skepticisme, geïnspireerd door Sextus Empiricus en de oude Griekse school die elke zekerheid in twijfel trok. In essay 52 manifesteert dit skepticisme zich niet als abstracte twijfel, maar als een concreet wantrouwen jegens uiterlijk vertoon. Montaigne stelt impliciet de vraag: als de grootste leiders uit de oudheid zonder luxe konden regeren, wat zegt onze hedendaagse gehechtheid aan weelde dan over ons? Het is een vraag die niet oordeelt maar ontmaskert. De skepticus zoekt niet naar het definitieve antwoord, maar naar de eerlijke vraag. Precies deze houding maakt Montaigne tot een denker die bijzonder goed past bij de vrijmetselaarstraditie, waarin het stellen van vragen belangrijker wordt geacht dan het claimen van antwoorden.

Renaissance-humanisme: de herontdekking van de deugd

Montaigne schreef in een tijd waarin het Renaissance-humanisme de klassieke oudheid opnieuw tot leven wekte. Denkers als Desiderius Erasmus en Francesco Petrarca hadden de weg geplaveid door Griekse en Latijnse teksten opnieuw toegankelijk te maken en de nadruk te leggen op persoonlijke deugd boven dogmatische gehoorzaamheid. Montaigne stond in deze traditie, maar voegde er iets eigens aan toe: waar Erasmus de deugd vaak in theologische termen benaderde, zocht Montaigne haar in het alledaagse leven. De eenvoudige maaltijd van de Romeinse consul is voor hem geen historisch curiosum, maar een filosofisch statement over de verhouding tussen mens en materie.

Dit humanistische perspectief raakt aan het hart van de vrijmetselarij. De bouw aan de innerlijke tempel, een kernmetafoor in het maçonnieke denken, is uiteindelijk niets anders dan het vormgeven van karakter door bewuste keuzes. Zoals de ruwe steen door de leerling bewerkt wordt tot een zuivere kubus, zo bewerkte Montaigne zijn eigen denken door het te confronteren met de voorbeelden van de oudheid. De gereedschappen zijn anders, het hamer en beitel versus pen en papier, maar het doel is verwant: het overbodige weghalen om tot de essentie te komen.

Drie filosofische tradities in één essay

• Het stoïcisme van Seneca en Marcus Aurelius: matigheid als innerlijke vrijheid.
• Het pyrronistisch skepticisme: wantrouwen jegens uiterlijke schijn en het belang van eerlijke vragen.
• Het Renaissance-humanisme van Erasmus en Petrarca: de herontdekking van klassieke deugd als levenskunst.

De lege tafel als uitnodiging

Wat Montaigne in dit essay doet, is uiteindelijk iets verrassend eenvoudigs: hij plaatst een lege tafel voor ons neer en vraagt wat wij erin zien. Zien wij gebrek, of zien wij keuze? Zien wij het verleden, of herkennen wij onszelf? De filosofische tradities die hij aanboort, het stoïcisme, het skepticisme, het humanisme, zijn geen academische exercities maar levende vragen over hoe wij ons leven inrichten. Het zijn vragen die in de vrijmetselarij niet beantwoord worden met dogma’s, maar verkend worden in stilte, in ritueel en in broederlijk gesprek. De lege tafel van de voorvaderen is, zo bezien, geen artefact uit een vervlogen tijd. Het is een spiegel die wacht op wie durft te kijken.

Michel de Montaigne schreef in essay 52 geen nostalgisch verhaal over het verleden. Hij schreef een filosofische uitnodiging die even actueel is als vier eeuwen geleden. De stoïsche kalmte van Seneca, de onbevangen vraagstelling van het skepticisme en de humanistische zoektocht naar persoonlijke deugd vloeien samen in een tekst die ons herinnert aan wat werkelijk telt. Voor vrijmetselaren, die de bewerking van de ruwe steen als levensopdracht kennen, is de boodschap helder: niet wat wij bezitten definieert ons, maar wat wij bereid zijn los te laten. De eenvoud van de voorvaderen is geen verloren ideaal. Het is een kompas.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Veelgestelde vragen