In het jaar 1580 verscheen in Bordeaux een boek dat de Europese letteren voorgoed zou veranderen. Michel de Montaigne publiceerde zijn ‘Essays’, een verzameling persoonlijke bespiegelingen die geen enkel onderwerp schuwde. In het eenenvijftigste essay van het eerste boek, ‘Over de ijdelheid van woorden’, richtte hij zijn pijlen op een fenomeen dat al eeuwen door filosofen werd bekritiseerd: de neiging van mensen om indrukwekkende taal te gebruiken als dekmantel voor een gebrek aan inhoud. Montaigne stond hierin niet alleen. Hij putte uit een rijke filosofische traditie die terugging tot de Griekse oudheid, en zijn gedachten resoneren tot op de dag van vandaag in iedere broederschap die waarachtigheid boven vertoon stelt.
De retoriek onder vuur: een oud filosofisch debat
Om te begrijpen waarom Montaigne zo’n scherpe pen hanteerde tegen holle welsprekendheid, moeten we terug naar het Athene van de vijfde eeuw voor Christus. Daar woedde een intellectueel gevecht dat de westerse filosofie blijvend heeft gevormd. Aan de ene kant stonden de sofisten, rondreizende leraren die de kunst van het overtuigen onderwezen, ongeacht de waarheid van het betoog. Aan de andere kant stond Plato, die in dialogen als de ‘Gorgias’ en de ‘Phaedrus’ betoogde dat retoriek zonder wijsheid niet meer was dan vleierij. Plato’s leermeester Socrates ging nog verder: hij beschouwde de ware filosoof als iemand die zijn onwetendheid erkent, in plaats van haar te verhullen achter fraaie zinnen.
Montaigne kende deze dialogen goed. Zijn bibliotheek in de toren van zijn kasteel bevatte uitgebreide uitgaven van Plato’s werk, en de echo van het sokratische wantrouwen jegens verbale schijn klinkt luid in ‘Over de ijdelheid van woorden’. Maar Montaigne was geen slaafse navolger van Plato. Waar Plato uiteindelijk geloofde in absolute, kenbare waarheden achter de verschijnselen, bleef Montaigne dichter bij een andere traditie: het scepticisme.
Scepticisme als grondhouding
Het motto dat Montaigne liet graveren op een penning en dat zijn hele denkwijze samenvatte, luidde: ‘Que sais-je?’ Wat weet ik? Deze vraag ontleende hij aan het pyrronistisch scepticisme, een filosofische stroming die terugging op Pyrrho van Elis en die in de zestiende eeuw een opmerkelijke heropleving beleefde. Via het werk van Sextus Empiricus, dat rond 1562 in het Latijn beschikbaar kwam, leerde Montaigne dat de menselijke geest principieel begrensd is in zijn vermogen om definitieve kennis te bereiken. Als zelfs onze zintuigen ons bedriegen en onze redeneringen op drijfzand rusten, hoe groots is dan de ijdelheid van iemand die met welgekozen woorden pretendeert de waarheid in pacht te hebben?
Dit sceptische uitgangspunt maakte Montaigne extra gevoelig voor de kloof tussen woord en werkelijkheid. In ‘Over de ijdelheid van woorden’ observeert hij hoe politici, geleerden en geestelijken hun gebrek aan daadkracht maskeren met retorische virtuositeit. Het is een inzicht dat rechtstreeks voortvloeit uit zijn sceptische filosofie: wie erkent dat absolute zekerheid onbereikbaar is, zal wantrouwend staan tegenover iedereen die zulke zekerheid claimt, en al helemaal wanneer die claim verpakt wordt in opgesmukte taal.
Stoïcijnse wortels: Seneca en de deugd van soberheid
Naast het scepticisme was het stoïcisme een tweede grote krachtbron voor Montaigne’s denken. Lucius Annaeus Seneca, de Romeinse staatsman en filosoof uit de eerste eeuw, was een van Montaigne’s meest gelezen auteurs. Seneca schreef uitvoerig over het belang van innerlijke deugd boven uiterlijk vertoon. In zijn ‘Brieven aan Lucilius’ waarschuwde hij herhaaldelijk dat een filosoof die meer aandacht besteedt aan de stijl van zijn betoog dan aan de waarheidsgetrouwheid ervan, het pad van de wijsheid verlaat. De ware wijze, aldus Seneca, spreekt eenvoudig en direct, omdat zijn woorden geworteld zijn in geleefde ervaring, niet in het verlangen om indruk te maken.
Montaigne bewonderde deze stoïcijnse soberheid. Tegelijkertijd was hij te eerlijk om zichzelf als volmaakt stoïcijn te presenteren. Zijn essays zijn doorspekt met zelfspot en twijfel. Juist die combinatie van stoïcijnse idealen en sceptische bescheidenheid maakt zijn schrijven zo bijzonder. Hij preekte geen volmaakte beheersing van emoties, maar pleitte voor oprechtheid: zeg wat je meent, en meen wat je zegt.
Plutarchus en de morele biografie als spiegel
Een derde belangrijke invloed op dit essay was Plutarchus, de Griekse schrijver wiens ‘Moralia’ en ‘Levens van beroemde Grieken en Romeinen’ tot Montaigne’s absolute lievelingslectuur behoorden. Plutarchus had een bijzonder talent om grote historische figuren te portretteren in hun menselijkheid, met al hun zwakheden en tegenstrijdigheden. Daarbij lette Plutarchus scherp op het verschil tussen wat mensen zeiden en wat zij deden. Generaals die vurige toespraken hielden maar in de strijd faalden, politici die deugd predikten maar in het geheim corrupt waren: Plutarchus documenteerde het allemaal met nuchtere precisie.
Montaigne volgde dit voorbeeld. In ‘Over de ijdelheid van woorden’ gebruikt hij concrete voorbeelden uit de oudheid om zijn punt te maken. Door de levens van historische figuren als spiegel te gebruiken, liet hij zijn lezers zien dat de afstand tussen retoriek en werkelijkheid geen modern verschijnsel was, maar een universeel menselijk patroon.
Renaissance-humanisme: de herontdekking van de mens
Montaigne schreef niet in een vacuüm. Hij was een kind van het Renaissance-humanisme, een intellectuele beweging die de mens centraal stelde en de klassieke oudheid herontdekte als bron van wijsheid. Denkers als Erasmus van Rotterdam hadden vóór Montaigne al de spot gedreven met holle geleerdheid en verbaal vertoon. Erasmus’ ‘Lof der Zotheid’ uit 1511 was een bijtende satire op theologen, juristen en filosofen die hun gebrek aan inzicht compenseerden met jargon en retorische trucs.
Toch ging Montaigne een stap verder dan Erasmus. Waar Erasmus de spot dreef vanuit een christelijk-humanistisch ideaal, trok Montaigne de consequentie door naar het persoonlijke niveau. De vraag was niet alleen of anderen holle woorden gebruikten, maar of hij dat zelf ook deed. Deze radicale eerlijkheid, dit voortdurend onderzoeken van het eigen denken en spreken, maakte Montaigne uniek in de zestiende-eeuwse letteren.
De lijn naar het heden: waarachtigheid als levenshouding
Wat betekent deze rijke filosofische achtergrond voor de hedendaagse lezer, en in het bijzonder voor wie zich aangetrokken voelt tot de vrijmetselarij? De les die door al deze tradities heen loopt, van Socrates via de stoïcijnen en sceptici tot Montaigne, is dat woorden pas waarde krijgen wanneer ze gedragen worden door innerlijke waarachtigheid. In de vrijmetselarij komt dit principe terug in de nadruk op stilte, bezinning en het gesproken woord als rituele handeling. Wie in de loge het woord neemt, wordt geacht te spreken vanuit overtuiging, niet vanuit de behoefte om te schitteren.
De filosoof die zijn onwetendheid erkent, staat dichter bij de waarheid dan de redenaar die met duizend woorden niets zegt. Dat inzicht verbindt Montaigne met iedere traditie die oprechtheid boven welsprekendheid plaatst.
Het stoïcisme van Seneca, het scepticisme van Pyrrho, de morele scherpte van Plutarchus en de zelfkritische eerlijkheid van het Renaissance-humanisme: al deze stromingen vloeien samen in Montaigne’s korte maar krachtige essay. Zij vormen een filosofisch fundament dat niets aan actualiteit heeft ingeboet. In een tijdperk waarin woorden goedkoper zijn dan ooit, waarin digitale platforms een eindeloze stroom van meningen produceren, is Montaigne’s oproep tot terughoudendheid en oprechtheid misschien wel relevanter dan in de zestiende eeuw. De vrijmetselarij, als broederschap die bezinning en zelfontwikkeling centraal stelt, vindt in deze filosofische traditie een natuurlijke bondgenoot. Niet de fraaiste spreker verdient het meeste gehoor, maar degene wiens woorden geworteld zijn in geleefde deugd.
Michel de Montaigne schreef ‘Over de ijdelheid van woorden’ niet als een geïsoleerde aanklacht, maar als de uitkomst van een eeuwenlange filosofische traditie die de kloof tussen spreken en zijn blootlegde. Van Plato tot Seneca, van Plutarchus tot Erasmus: telkens opnieuw kwamen denkers tot dezelfde conclusie. Woorden zonder fundament zijn als gebouwen zonder fundering. Ze maken indruk, tot de eerste storm ze omver blaast. Wie deze les ter harte neemt, wie bereid is het eigen spreken voortdurend te toetsen aan het eigen handelen, volgt het pad dat zowel de antieke wijsgeren als de vrijmetselarij voor ogen hadden: het pad van waarachtige menselijke ontwikkeling.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat is het centrale thema van Montaignes essay 'Over de ijdelheid van woorden'?
Montaigne kritiseert in dit essay de menselijke neiging om indrukwekkende taal te gebruiken als dekmantel voor gebrek aan inhoud. Hij betoogt tegen holle welsprekendheid en stelt waarachtigheid hoger dan verbaal vertoon, een gedachte die resonantie vindt in filosofische tradities van de Griekse oudheid tot zijn eigen tijd.
Wat is het verschil tussen Plato's en Montaignes benadering van retoriek en waarheid?
Plato geloofde dat retoriek zonder wijsheid niet meer is dan vleierij, en hij vertrouwde op het bestaan van absolute, kenbare waarheden. Montaigne erkent Plato's kritiek, maar sluit zich aan bij het pyrronistisch scepticisme, dat erkent dat de menselijke geest principieel begrensd is in het vermogen definitieve kennis te bereiken.
Wat betekent Montaignes motto 'Que sais-je?' en waar komt het vandaan?
Dit Franse motto betekent 'Wat weet ik?' en vat Montaignes hele denkwijze samen. Hij ontleende dit aan het pyrronistisch scepticisme, een filosofische stroming van Pyrrho van Elis die in de zestiende eeuw opnieuw populair werd, vooral via het werk van Sextus Empiricus.
Lees ook: Montaigne over ijdele woorden en de kracht van verbinding (Vrijmetselarij & Verbinding)
Lees ook: Montaigne over woorden en verbinding: een vrijmetselaarsblik (Vrijmetselarij & Verbinding)
Geef als eerste een reactie