Montaigne over Democritus en Heraclitus: lachen of huilen?

Moet je lachen om de menselijke dwaasheid, of huilen om het menselijk lijden? Met die paradox opent Michel de Montaigne een van zijn scherpste en meest compacte essays. In het vijftigste essay van het eerste boek van zijn beroemde Essays plaatst hij twee antieke filosofen tegenover elkaar: Democritus, die lachte om de menselijke toestand, en Heraclitus, die erover weende. Maar Montaigne doet meer dan een filosofisch portret schetsen. Hij onderzoekt hoe wij oordelen vormen, waarom die oordelen zo wankel zijn, en welke houding het meest recht doet aan de veelzijdigheid van het bestaan. Dit essay is een filosofische oefening in bescheidenheid, en tegelijk een uitnodiging om onszelf eerlijk in de spiegel te bekijken.

De kerngedachte: het wankele menselijk oordeel

Het essay begint niet bij Democritus of Heraclitus, maar bij een veel fundamenteler thema: de manier waarop mensen tot een oordeel komen. Montaigne stelt dat ons oordeel zelden gebaseerd is op werkelijke kennis of diepgaand begrip. Wij beoordelen zaken op basis van eerste indrukken, gewoonten en oppervlakkige waarnemingen. We zijn geneigd om snel te veroordelen of te prijzen, zonder dat we de moeite nemen om alle kanten van een zaak te overwegen. Dit maakt het menselijk oordeel volgens Montaigne onbetrouwbaar, en hijzelf is daarop geen uitzondering. Hij presenteert zichzelf nadrukkelijk als iemand die twijfelt aan zijn eigen conclusies.

Montaigne benadrukt dat het niet de feiten zelf zijn die ons tot een bepaald standpunt brengen, maar de wijze waarop wij die feiten interpreteren. Dezelfde gebeurtenis kan door de ene persoon als triomf worden gezien en door de andere als tragedie. Dit maakt oordelen tot een subjectieve aangelegenheid, veel meer dan wij doorgaans willen erkennen. Het is een inzicht dat de lezer uitnodigt tot voorzichtigheid en tot een bescheiden omgang met de eigen overtuigingen.

Twee filosofen, twee houdingen tegenover de wereld

Pas nadat hij deze basis heeft gelegd, introduceert Montaigne de twee Griekse filosofen die het essay hun naam geven. Democritus, de natuurfilosoof uit Abdera die ook bekend staat als grondlegger van de atoomleer, beschouwde het menselijk handelen als zo dwaas en absurd dat het enkel gelach verdiende. Telkens wanneer hij zich onder de mensen begaf, moest hij lachen om hun ijdelheid, hun onwetendheid en hun zelfbedrog. Heraclitus van Efeze, de raadselachtige denker die alles als eeuwige verandering beschouwde, reageerde op diezelfde menselijke conditie met tranen. Waar Democritus de dwaasheid belachelijk vond, vond Heraclitus haar beklagenswaardig.

Montaigne kiest uiteindelijk partij, zij het op zijn kenmerkend bescheiden manier. Hij geeft de voorkeur aan de houding van Democritus: het lachen. Niet uit gebrek aan mededogen, maar omdat hij meent dat lachen meer afstand schept, en afstand is nodig om helder te kunnen denken. Wie huilt, zo redeneert hij, kent aan de dingen meer gewicht toe dan ze verdienen. Wie lacht, erkent de onvolkomenheid zonder erdoor verpletterd te worden. Het is een keuze voor lichtheid boven zwaarte, voor ironie boven pathos.

Montaigne leert ons dat het menselijk oordeel altijd onvolkomen is, en dat juist het besef van die onvolkomenheid de eerste stap vormt naar werkelijke wijsheid.

De voorbeelden die Montaigne gebruikt

Montaigne illustreert zijn betoog met uiteenlopende observaties over het menselijk gedrag. Hij verwijst naar de wisselvalligheid van generaals en heersers, die op het ene moment moedig handelen en op het volgende lafhartig. Hij haalt de Romeinse redenaar en filosoof Marcus Tullius Cicero aan om te laten zien hoe zelfs de meest welsprekende geesten zichzelf tegenspreken. En hij wijst op alledaagse situaties waarin mensen meningen verkondigen over zaken waarvan ze nauwelijks iets afweten. De voorbeelden dienen steeds hetzelfde doel: ze onthullen de grilligheid van de menselijke geest en de onbetrouwbaarheid van ons vermogen om te oordelen.

Wat opvalt, is dat Montaigne zichzelf nooit buiten schot plaatst. Hij schrijft met de openhartigheid die zijn gehele oeuvre kenmerkt. Zijn eigen twijfels, tegenstrijdigheden en wisselende stemmingen zijn voor hem geen zwakte, maar juist het bewijs dat eerlijkheid over onze beperkingen de enige intellectueel eerbare houding is. Dit maakt het essay bijzonder persoonlijk, ondanks het filosofische onderwerp.

De betekenis voor het vrijmetselaarsdenken

Dit essay van Montaigne raakt aan een thema dat diep verankerd is in de traditie van de vrijmetselarij: het streven naar zelfkennis als fundament van persoonlijke groei. De vrijmetselaar wordt voortdurend uitgenodigd om zijn eigen oordelen te onderzoeken, zijn vooroordelen te herkennen en te werken aan een evenwichtige blik op de wereld. De tegenstelling tussen Democritus en Heraclitus is daarbij meer dan een filosofisch weetje. Het is een spiegel die de vraag oproept: met welke blik kijk ik naar mijn medemens? Reageer ik met mededogen, met spot, of misschien met een mengeling van beide?

De vrijmetselaarstraditie kent een diep besef dat waarheid meerdere gezichten heeft en dat het vormen van een oordeel een verantwoordelijkheid is die lichtvaardigheid niet verdraagt. Montaignes pleidooi voor intellectuele bescheidenheid sluit naadloos aan bij de maçonnieke overtuiging dat ware wijsheid begint bij het erkennen van wat men niet weet. Het is dezelfde geest die Socrates bezielde toen hij verklaarde dat hij slechts wist dat hij niets wist, en die in de loges voortleeft als een voortdurende uitnodiging tot reflectie.

Wat dit essay de hedendaagse lezer biedt

In een tijd waarin stellige meningen overal om ons heen klinken en het publieke debat zelden ruimte laat voor nuance, is Montaignes boodschap actueler dan ooit. Hij herinnert ons eraan dat het vermogen om te twijfelen geen teken van zwakte is, maar van kracht. Het is gemakkelijk om de wereld in te delen in goed en kwaad, in gelijk en ongelijk. Het is vele malen moeilijker, en waardevoller, om stil te staan bij de complexiteit van elke situatie en de beperktheid van het eigen perspectief.

• Montaigne toont dat elk oordeel meer zegt over de oordelende dan over het beoordeelde.
• Het essay nodigt uit tot een lichte, maar niet oppervlakkige omgang met de menselijke tekortkomingen.
• De keuze tussen lachen en huilen is uiteindelijk een keuze over hoe wij onszelf verhouden tot de wereld.

Montaigne laat ons uiteindelijk achter met een openstaande vraag die zowel persoonlijk als universeel is. Als ons oordeel per definitie gekleurd en beperkt is, wat betekent dat dan voor de manier waarop wij leven, beslissen en met anderen omgaan? Misschien is het antwoord niet te vinden in het lachen van Democritus of de tranen van Heraclitus, maar in de bereidheid om, zoals Montaigne zelf deed, steeds opnieuw te beginnen met kijken.

Met dit korte maar rijke essay laat Montaigne zien dat de diepste filosofische vragen niet om systemen of zekerheden draaien, maar om de eerlijke confrontatie met onze eigen beperkingen. De keuze tussen lachen en huilen om het menselijk bestaan is geen kwestie van goed of fout. Het is een uitnodiging om bewust stil te staan bij de blik waarmee wij de wereld tegemoet treden, en die blik voortdurend te onderzoeken. Dat onderzoek is nooit af, en precies daarin schuilt de waarde ervan.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Veelgestelde vragen