Stel je voor: je zit aan tafel na een lange dag. Het glas wordt bijgevuld, de gesprekken worden losser, en langzaam verdwijnt de scherpe rand van je zelfbewustzijn. Wat gebeurt er dan precies met je karakter? Word je meer jezelf, of juist minder? Michel de Montaigne stelde zich deze vraag ruim vier eeuwen geleden in zijn essay Over dronkenschap, het tweede essay uit het tweede boek van zijn beroemde Essays. Zijn antwoord is verrassend praktisch en raakt direct aan een kernvraag die ook in de vrijmetselarij centraal staat: hoe leer je jezelf kennen, en hoe bewaak je je eigen grenzen?
Waar gaat het essay over?
In Over dronkenschap onderzoekt Michel de Montaigne niet simpelweg de gevolgen van overmatig drankgebruik. Hij gebruikt het thema als lens om een veel diepere vraag te stellen: wat onthult het verlies van zelfbeheersing over het ware karakter van een mens? Het essay begint met de observatie dat bepaalde gebreken door de samenleving ernstiger worden beoordeeld dan andere, afhankelijk van de tijd en cultuur. Montaigne merkt op dat dronkenschap in sommige beschavingen als doodzonde gold, terwijl andere volkeren het ritueel inzetten als middel tot gemeenschap en zelfs wijsheid.
Het essay is daarmee geen moraalpreek, maar een eerlijk onderzoek naar menselijke zwakheid. Montaigne erkent openlijk dat hij zelf gematigd drinkt en beschrijft hoe zijn eigen drinkgewoonten in de loop van zijn leven veranderden. Die persoonlijke eerlijkheid is typisch voor zijn werkwijze: hij gebruikt zichzelf consequent als studieobject om universele waarheden bloot te leggen.
De kerngedachte: matiging als spiegel van karakter
De centrale stelling van Montaigne is dat buitensporig gedrag, en in het bijzonder dronkenschap, niet zozeer een nieuw karakter creëert, maar het bestaande karakter ontmaskert. Wie dronken wordt, verliest de dunne laag beschaving die normaal gesproken gedrag reguleert. Wat dan tevoorschijn komt, is rauw en ongefilterd. Montaigne verwijst hierbij naar voorbeelden uit de klassieke oudheid. Hij haalt Cato de Oudere aan, die beweerde dat de ware aard van een mens het beste te kennen is aan de wijn en aan het spel. Ook Plato komt aan bod: volgens Montaigne zag Plato het gecontroleerd gebruik van wijn zelfs als een nuttige oefening, mits het onder toezicht en met mate plaatsvond.
Dronkenschap onthult niet wie je wilt zijn, maar wie je werkelijk bent wanneer de beschaving even wegvalt. Zelfkennis begint bij het eerlijk waarnemen van dat onbeschermde zelf.
Montaigne beschrijft ook hoe sommige legeraanvoerders hun soldaten bewust licht beschonken de strijd in stuurden, in de veronderstelling dat dit moed aanwakkerde. Hij nuanceert dit onmiddellijk: dergelijke schijnmoed is broos, want zij berust niet op innerlijke kracht maar op een tijdelijke verdoving van angst. Echte moed, zo betoogt hij, komt voort uit zelfkennis en discipline.
Belangrijke voorbeelden en verwijzingen
Montaigne put rijkelijk uit de antieke literatuur en geschiedschrijving om zijn betoog kracht bij te zetten. Enkele van zijn meest sprekende voorbeelden zijn:
- Julius Caesar, die volgens Montaigne bekend stond om zijn soberheid en daarmee een voorbeeld was van discipline te midden van weelde.
- De Spartaanse gewoonte om slaven opzettelijk dronken te voeren en aan jongeren te tonen, als afschrikwekkend voorbeeld van wat onmatigheid met een mens doet.
- Seneca, die schreef dat de wijze man zich soms mag laten gaan, maar nooit zichzelf uit handen mag geven, een onderscheid dat Montaigne met instemming overneemt.
- Het verhaal van een weduwe die ontdekte dat haar echtgenoot, een schijnbaar kuise man, in dronkenschap een heel ander karakter openbaarde, wat Montaigne gebruikt als illustratie van verborgen gebreken.
Met deze voorbeelden toont Montaigne aan dat matiging niet slechts een kwestie is van gezondheid of fatsoen, maar een ethische houding die direct verbonden is met zelfkennis. Wie zichzelf niet kan beheersen, kan zichzelf niet kennen, en wie zichzelf niet kent, kan geen betrouwbaar lid van de gemeenschap zijn.
Wat je hiervan kunt meenemen in je dagelijks leven
De praktische waarde van dit essay ligt niet in een pleidooi voor geheelonthouding. Montaigne was daar veel te realistisch voor. Zijn les is subtieler en daardoor krachtiger: gebruik momenten van verminderde zelfbeheersing, of dat nu door vermoeidheid, emotie of inderdaad een glas te veel komt, als spiegel. Wat komt er dan tevoorschijn? Ongeduld? Onvriendelijkheid? Of misschien juist warmte die je normaal onderdrukt? Het eerlijke antwoord op die vraag is waardevoller dan elke theorie over deugdzaamheid.
Concreet kun je dit toepassen door jezelf na een sociaal moment drie vragen te stellen: Heb ik gezegd wat ik werkelijk meende? Heb ik iets onthuld dat ik liever verborgen houd? En was mijn gedrag in lijn met de persoon die ik wil zijn? Dit soort zelfreflectie is precies wat Montaigne voorstaat, en het sluit naadloos aan bij de vrijmetselarij, waar de voortdurende arbeid aan de ruwe steen, het onbewerkte zelf, een dagelijkse opgave is. Net als Montaigne nodigt de vrijmetselarij uit om eerlijk in de spiegel te kijken, niet om jezelf te veroordelen, maar om jezelf te verbeteren.
Matiging als levenskunst
Montaigne besluit zijn essay niet met een veroordeling, maar met een oproep tot bewustzijn. Matiging is voor hem geen rigide regel, maar een flexibele houding: weet wat je aankunt, ken je grenzen, en respecteer ze. Hij erkent dat het menselijk is om af en toe over die grenzen te gaan, maar benadrukt dat de wijze mens daar iets van leert in plaats van het te negeren. In de vrijmetselarij vinden we dezelfde gedachte terug: het gaat niet om perfectie, maar om de bereidheid jezelf steeds opnieuw te onderzoeken en bij te schaven. Het bewerken van de ruwe steen houdt nooit op. Montaignes essay over dronkenschap herinnert ons eraan dat de meest waardevolle lessen vaak voortkomen uit onze zwakste momenten, mits we de moed hebben om eerlijk naar onszelf te kijken.
Michel de Montaigne maakt in Over dronkenschap van een alledaags verschijnsel een diepgaande ethische verkenning. Zijn boodschap is helder en toepasbaar: zelfkennis ontstaat niet door jezelf op een voetstuk te plaatsen, maar door eerlijk waar te nemen wat er gebeurt wanneer je verdediging even wegvalt. Of je nu vrijmetselaar bent of niet, deze les is universeel. De volgende keer dat je merkt dat je controle verslapt, in welke situatie dan ook, beschouw het als een kans. Niet om jezelf te bestraffen, maar om een eerlijk stukje zelfkennis op te rapen en er iets moois mee te doen.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat is het centrale thema van Montaignes essay Over dronkenschap?
Het essay onderzoekt niet simpelweg de gevolgen van overmatig drankgebruik, maar stelt een diepere vraag: wat onthult het verlies van zelfbeheersing over het ware karakter van een mens? Montaigne gebruikt dronkenschap als lens om te onderzoeken hoe mensen zichzelf kunnen leren kennen door hun grenzen in de gaten te houden.
Wat bedoelt Montaigne met 'matiging als spiegel van karakter'?
Montaigne stelt dat buitensporig gedrag en dronkenschap niet een nieuw karakter creëren, maar het bestaande karakter ontmaskeren. Door de dunne laag beschaving heen wordt wie je werkelijk bent zichtbaar. Zelfkennis begint bij het eerlijk waarnemen van dat onbeschermde zelf, wanneer beschaving even wegvalt.
Hoe benadert Montaigne het onderwerp van dronkenschap in zijn essay?
Montaigne benadert het niet als moraalpreek, maar als eerlijk onderzoek naar menselijke zwakheid. Hij gebruikt zichzelf als studieobject en beschrijft openlijk zijn eigen drinkgewoonten en hoe deze veranderden. Deze persoonlijke eerlijkheid is typisch voor zijn werkwijze om universele waarheden bloot te leggen.
Lees ook: Montaigne over dronkenschap en de vrijmetselaarsbond (Vrijmetselarij & Verbinding)
Geef als eerste een reactie