Montaigne over dronkenschap: inhoud en samenvatting

Vrijmetselarij - Montaigne over dronkenschap: inhoud en samenvatting

Het is laat in de avond. In een loge ergens in Nederland legt een broeder na de rituele arbeid zijn handschoenen neer en schuift aan bij de broedermaaltijd. Er wordt wijn geschonken, er worden toasten uitgebracht. Iemand aan tafel merkt op dat Michel de Montaigne, de grote essayist uit de zestiende eeuw, een heel essay wijdde aan dronkenschap. Er valt een korte stilte, gevolgd door een glimlach. Want wie Montaigne kent, weet dat hij zelfs in de meest alledaagse onderwerpen de diepste vragen over menselijkheid wist te ontdekken. Dit is de inhoud en samenvatting van zijn essay ‘Over dronkenschap’, het tweede essay uit het tweede boek van zijn beroemde Essays.

De kern van het essay: matiging als deugd

In ‘Over dronkenschap’ onderzoekt Michel de Montaigne de verhouding van de mens tot zijn eigen zwakheden, met de roes als vertrekpunt. Het essay opent niet met een veroordeling, maar met een genuanceerde vraag: zijn alle gebreken gelijk in ernst, of bestaan er gradaties? Montaigne positioneert zich hiermee in een filosofisch debat dat al sinds de oudheid woedt. De stoïcijnen, met name Chrysippus en Seneca, beschouwden alle zonden als gelijkwaardig in hun verwerpelijkheid. Montaigne neemt hier afstand van en sluit zich eerder aan bij Aristoteles, die meende dat deugden en gebreken in mate en context verschillen.

Montaigne betoogt dat dronkenschap weliswaar een lelijk en verdovend gebrek is, maar dat het in zijn ogen minder schadelijk is dan veel andere ondeugden. Het is een gebrek dat vooral de drinkende persoon zelf treft, terwijl leugenachtigheid, wreedheid of verraad anderen direct schaden. Deze rangschikking is typerend voor Montaignes ethiek: hij weegt steeds de gevolgen voor de medemens mee, in plaats van te oordelen vanuit abstracte morele wetten.

Historische voorbeelden en persoonlijke bekentenis

Zoals altijd in zijn Essays put Montaigne rijkelijk uit de klassieke oudheid. Hij verwijst naar het drinkgedrag van grote legeraanvoerders en filosofen om te laten zien dat dronkenschap in veel culturen niet als doodzonde werd beschouwd. De Spartanen lieten hun slaven dronken worden zodat hun kinderen konden zien hoe weerzinwekkend overmatig drinken was. Julius Caesar en Cato de Oudere worden opgevoerd als voorbeelden van mannen die stevig konden drinken zonder dat dit hun reputatie of oordeelsvermogen blijvend aantastte. Montaigne noemt ook de Griekse wijsgeer Plato, die stelde dat wijn in matige hoeveelheden het gemoed verzacht en de geest ontvankelijker maakt voor opvoeding en gesprek.

Bijzonder openhartig is Montaignes persoonlijke bekentenis. Hij schrijft dat hij zelf nooit een sterke drinker is geweest en dat zijn maag wijn nauwelijks verdraagt. Toch veroordeelt hij de gewoonte niet bij voorbaat. Hij beschrijft hoe zijn vader hem vertelde dat hij op zijn reis door Duitsland en Italië verschillende drinkculturen had meegemaakt, en dat het vermogen om veel te drinken daar juist als teken van mannelijkheid gold. Deze anekdote illustreert Montaignes kernmethode: hij stelt eigen ervaring en familiegeschiedenis naast filosofische traditie om tot een gelaagd oordeel te komen.

Zelfkennis en het verlies van de rede

Het centrale punt dat Montaigne maakt, raakt aan een thema dat door zijn gehele oeuvre loopt: zelfkennis. Dronkenschap is voor hem niet alleen een fysiek verschijnsel, maar bovenal een moreel probleem omdat het de rede uitschakelt. De mens die dronken is, verliest het vermogen zichzelf te kennen en te sturen. Hij wordt een vreemdeling voor zichzelf. Montaigne beschrijft hoe dronkenschap het geheugen vervaagt, het oordeel vertroebelt en de wil ondermijnt. Het lichaam en de geest raken ontkoppeld, waardoor de mens terugvalt in een toestand die hij vergelijkt met die van een dier.

Montaigne beschouwt dronkenschap niet als de zwaarste zonde, maar als een verraderlijk gebrek dat de mens berooft van zijn kostbaarste bezit: het vermogen zichzelf te kennen.

Dit is een cruciaal inzicht. Het gaat Montaigne niet om het moraliseren over alcohol, maar om het benoemen van alles wat de mens afleidt van eerlijke zelfbeschouwing. In die zin staat dit essay in directe lijn met het beroemde motto dat Montaigne boven zijn werkruimte liet graveren, ontleend aan het Orakel van Delphi: ‘Ken uzelf’. Seneca, die Montaigne veelvuldig citeert, schreef eveneens dat geen enkele vooruitgang mogelijk is voor wie zichzelf niet onder ogen durft te zien.

De paradox van genot en gevaar

Wat dit essay zo boeiend maakt, is Montaignes weigering om eenduidig te veroordelen. Hij erkent dat wijn vreugde brengt, het gesprek verlevendigt en de banden tussen mensen kan versterken. De broedermaaltijd, het gezamenlijke tafelen na gedane arbeid, is in vele tradities een moment van verbinding. Montaigne haalt de filosoof Epicurus aan, die leerde dat genot op zichzelf niet verwerpelijk is, mits het de mens niet tot slaaf maakt. De paradox zit hem erin dat hetzelfde middel dat saamhorigheid bevordert, ook de weg kan vrijmaken naar verlies van waardigheid en zelfbeheersing.

Montaigne beschrijft ook hoe sommige volkeren dronkenschap ritueel inzetten: als middel om grenzen te verleggen, om waarheid te spreken die nuchter onuitspreekbaar is, of om een tijdelijke gelijkheid tussen rangen te scheppen. Hij refereert aan de oud-Perzische gewoonte om belangrijke besluiten tweemaal te nemen: eenmaal dronken en eenmaal nuchter. Alleen als beide oordelen overeenstemden, werd het besluit bekrachtigd. Het is een prachtig voorbeeld van hoe Montaigne culturele relativiteit inzet om westerse vanzelfsprekendheden te ondervragen.

Waarom dit essay blijft spreken

‘Over dronkenschap’ is veel meer dan een moralistisch traktaat over alcoholgebruik. Het is een onderzoek naar de grenzen van menselijke zelfbeheersing, de waarde van matiging als bewuste levenshouding, en de moed om eigen zwakheden te erkennen in plaats van te verbergen. Montaigne plaatst de lezer voor een spiegel en vraagt: ken je jezelf werkelijk, of zijn er krachten, gewoonten en neigingen die je liever niet onder ogen ziet?

De methode van Montaigne, het persoonlijke essay waarin eerlijkheid en eruditie samenvloeien, blijft na meer dan vier eeuwen actueel. Zijn weigering om simpele antwoorden te geven, zijn eindeloze nieuwsgierigheid naar de menselijke conditie en zijn zachte humor maken van dit essay een klein meesterwerk. Het nodigt elke lezer uit tot precies datgene wat Montaigne het hoogst achtte: eerlijke, onbevangen zelfkennis.

Michel de Montaignes essay ‘Over dronkenschap’ is uiteindelijk geen betoog voor of tegen de wijn, maar een uitnodiging om wakker te blijven voor onszelf. In een wereld vol prikkels en verdovingen, letterlijk en figuurlijk, blijft zijn oproep tot zelfkennis en matiging opvallend fris. Wie dit essay leest, ontdekt niet alleen een zestiende-eeuwse denker die verrassend modern is, maar ook een reisgenoot op het pad van eerlijk zelfonderzoek, een pad dat mensen al eeuwenlang samen bewandelen.


Ontvang de nieuwsbrief

In 18 informatieve e-mails krijg je wekelijks informatie over de Vrijmetselarij.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Lees ook: Montaigne over dronkenschap en de vrijmetselaarsbond (Vrijmetselarij & Verbinding)

Geef als eerste een reactie

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*