Montaigne over geuren: filosofische wortels van zintuiglijk denken

Wanneer Michel de Montaigne in zijn korte essay ‘Over geuren’ schrijft over de onzichtbare wereld van parfums, lichaamsgeuren en wierook, raakt hij aan een vraag die filosofen al eeuwen bezighoudt: hoe betrouwbaar zijn onze zintuigen als bron van kennis? Dat lijkt een eenvoudige kwestie, maar achter die vraag schuilt een heel landschap van filosofische tradities, van de oude Stoa tot het Renaissance-humanisme. In dit artikel leggen we twee perspectieven naast elkaar: dat van de antieke denkers die Montaigne inspireerden, en dat van de vrijmetselarij, die op haar eigen wijze met zintuiglijke waarneming en innerlijke kennis omgaat.

De antieke bronnen: Plutarchus, Plinius en de geur als filosofisch vraagstuk

Montaigne was een verwoed lezer van de klassieken, en zijn essay over geuren is doordrenkt van verwijzingen naar antieke auteurs. Plutarchus, wiens ‘Moralia’ Montaigne als een soort filosofisch handboek gebruikte, schreef uitvoerig over de relatie tussen lichaam en karakter. Het idee dat een lichaamsgeur iets onthult over iemands innerlijke gesteldheid, vinden we al bij Plutarchus terug in zijn beschrijvingen van Alexander de Grote, wiens huid volgens de overlevering een aangename geur verspreidde. Montaigne neemt dit verhaal over en plaatst het in een breder kader: als het lichaam werkelijk de ziel weerspiegelt, wat zegt geur dan over deugd?

Ook Plinius de Oudere, de Romeinse encyclopedist wiens ‘Naturalis Historia’ een onuitputtelijke bron voor Montaigne vormde, droeg bij aan dit essay. Plinius catalogiseerde geuren met wetenschappelijke nieuwsgierigheid, van de parfums van het Oosten tot de stank van ziekten. Montaigne gebruikte zulke opsommingen niet als wetenschap, maar als springplank voor zelfreflectie. Waar Plinius classificeert, daar twijfelt Montaigne. Dat verschil in houding verraadt de invloed van een andere stroming: het skepticisme.

Het skepticisme van Sextus Empiricus en de twijfel aan de zintuigen

De diepste filosofische laag van Montaignes essay is zijn pyrronistisch skepticisme, geïnspireerd door Sextus Empiricus. Deze Griekse filosoof uit de tweede eeuw betoogde dat onze zintuigen ons structureel misleiden: wat de één als aangenaam ervaart, vindt de ander walgelijk. Geuren zijn bij uitstek subjectief. Montaigne onderschrijft dit inzicht wanneer hij opmerkt dat dezelfde geur hem soms bekoort en soms afstoot, afhankelijk van zijn stemming en gezondheid. Hiermee trekt hij de betrouwbaarheid van zintuiglijke kennis in twijfel, zonder die kennis volledig te verwerpen. Het is typisch Montaigne: hij balanceert op de grens tussen weten en niet-weten, zonder ooit definitief te kiezen.

Dit skepticisme staat in contrast met de stoïcijnse traditie van Seneca en Epictetus, die Montaigne eveneens bewonderde. De stoïcijnen benadrukten dat de wijze mens zich niet moet laten leiden door zintuiglijke indrukken, maar door de rede. Geur is in die opvatting een ‘adiaphoron’, een zaak van onverschilligheid die geen invloed hoort te hebben op het morele oordeel. Montaigne neemt deze stoïcijnse nuchterheid deels over wanneer hij schrijft dat een goede geur hem weliswaar aantrekt, maar dat hij de voorkeur geeft aan de afwezigheid van geur boven kunstmatige parfumering. De beste geur, zo suggereert hij met een knipoog naar Seneca, is geen geur.

Renaissance-humanisme: het lichaam als tekst

Montaignes essay is onlosmakelijk verbonden met het Renaissance-humanisme, de intellectuele beweging die de mens centraal stelde en het bestuderen van klassieke teksten als weg naar zelfkennis beschouwde. Denkers als Erasmus en Marsilio Ficino hadden al vóór Montaigne gepleit voor een filosofie die niet alleen het abstracte denken, maar ook het lichamelijke bestaan serieus nam. Ficino, de Florentijnse vertaler van Plato, schreef uitvoerig over de invloed van geuren op de geest en zag in aromatische stoffen een brug tussen de materiële en de geestelijke wereld. Montaigne seculariseert dit idee: voor hem is geur niet zozeer een brug naar het goddelijke, maar een spiegel van de menselijke conditie in al haar grilligheid.

Het humanistische ideaal van ‘ken uzelf’, dat teruggaat op het orakel van Delphi en door Socrates tot kern van de filosofie werd gemaakt, resoneert sterk in dit essay. Montaigne onderzoekt zijn eigen lichaam met dezelfde eerlijkheid waarmee hij zijn gedachten onderzoekt. Hij beschrijft zijn eigen geur, zijn voorkeuren, zijn fysieke eigenaardigheden. Dat is geen ijdelheid, maar filosofische methode: wie zichzelf niet kent in het kleine, kan zichzelf niet kennen in het grote.

De vrijmetselaar en de zintuigen: een andere weg naar dezelfde waarheid

Waar Montaigne via de filosofie tot zelfonderzoek komt, benadert de vrijmetselarij datzelfde doel langs een andere weg: die van het ritueel en de beleving. In de loge wordt de kandidaat bij zijn inwijding bewust geconfronteerd met zintuiglijke ervaringen. De blinddoek ontneemt het zicht; geluiden, aanrakingen en soms geuren worden ingezet om een innerlijke transformatie te bewerkstelligen. De vrijmetselarij erkent daarmee impliciet wat Montaigne expliciet betoogt: dat zintuiglijke waarneming niet zomaar een bijzaak is, maar een poort naar dieper begrip.

Toch verschilt de benadering wezenlijk. Montaigne is de individuele denker die in zijn studeervertrek, omringd door boeken van Plutarchus en Seneca, zijn eigen ervaring analyseert. De vrijmetselaar daarentegen ondergaat zijn inzichten in een gemeenschappelijke ruimte, gedragen door ritueel en broederschap. Montaignes twijfel is persoonlijk en intellectueel; het rituele pad van de loge is collectief en ervaringsgericht. De filosoof vraagt ‘wat weet ik?’; de vrijmetselaar vraagt ‘wat word ik?’

De filosoof en de vrijmetselaar delen hetzelfde vertrekpunt: het besef dat ware kennis begint bij het eerlijk onderzoeken van de eigen waarneming, inclusief haar beperkingen.

Wat beide werelden delen: nederigheid als fundament

Het verrassende raakvlak tussen Montaignes filosofische skepticisme en de vrijmetselarij is de rol van nederigheid. Montaigne leert van Sextus Empiricus dat zekerheid een illusie is; de vrijmetselaar leert via de rituele reis dat hij als ‘ruwe steen’ nog veel te vormen heeft. Beide tradities waarschuwen tegen hoogmoed en nodigen uit tot voortdurende zelfreflectie. In Montaignes essay over geuren uit zich dat in de weigering om het zintuiglijke te bagatelliseren of te verheerlijken. In de loge uit het zich in de erkenning dat elk zintuig, elk symbool, elke ervaring een les bevat voor wie bereid is te luisteren.

Het stoïcisme van Seneca, het skepticisme van Sextus Empiricus, het humanisme van de Renaissance en de rituele praktijk van de vrijmetselarij vormen samen een weefsel van tradities die allemaal op hun eigen manier dezelfde vraag stellen: hoe leren wij onszelf kennen? Montaignes essay over geuren is slechts een bladzijde in dat veel grotere boek, maar het is een bladzijde die ons eraan herinnert dat zelfs de vluchtigste gewaarwording het waard is om bij stil te staan.

Michel de Montaigne schreef over geuren, maar bedoelde eigenlijk iets veel groters: de moed om de eigen waarneming serieus te nemen, ook wanneer die onzeker, grillig en vergankelijk is. Zijn filosofische bronnen, van Plutarchus tot Sextus Empiricus, gaven hem het gereedschap om twijfel niet als zwakte maar als deugd te beschouwen. De vrijmetselarij reikt datzelfde gereedschap aan langs een andere weg, via ritueel en broederschap. Beide paden leiden naar hetzelfde punt: het besef dat zelfkennis begint waar de zekerheid ophoudt.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Veelgestelde vragen

Lees ook: Montaigne over geuren en broederschap in de vrijmetselarij (Vrijmetselarij & Verbinding)