Stel je voor: je loopt een ruimte binnen en nog voordat je iemand ziet of hoort, ruik je iets. Een zweem van wierook, een vleug parfum, of juist de afwezigheid van elke geur. Dat ene moment van waarneming vertelt je meer dan je denkt. Michel de Montaigne schreef er in de zestiende eeuw een kort maar verrassend essay over. In zijn vijfenvijftigste essay uit het eerste boek van De Essays onderzoekt hij wat geuren onthullen over onze aard, onze eerlijkheid en ons lichaam. Het is een tekst die je uitnodigt om stil te staan bij wat je normaal onbewust voorbij laat gaan.
De kern van het essay: de geur van eerlijkheid
In dit beknopte essay draait alles om een ogenschijnlijk luchtig onderwerp: de geur die een mens verspreidt. Maar zoals zo vaak bij Michel de Montaigne schuilt achter het alledaagse een diepere vraag. Zijn centrale stelling is dat de beste lichaamsgeur helemaal geen geur is. Een lichaam dat gezond en rein is, zo betoogt hij, ruikt naar niets. Wie parfum of reukwerk gebruikt, wekt daarmee juist de verdenking dat er iets te verbergen valt. De afwezigheid van geur is voor Montaigne een teken van oprechtheid en innerlijke zuiverheid.
Dit idee past naadloos in Montaignes bredere filosofie van authenticiteit. Wie zichzelf kent en niets te verbergen heeft, hoeft zich niet te hullen in kunstmatige lagen. Dat geldt voor parfum, maar evengoed voor retoriek, uiterlijk vertoon en sociale maskers. Het essay is daarmee een subtiele spiegel die de lezer voorhoudt: wat probeer jij te verhullen?
Historische voorbeelden en klassieke bronnen
Montaigne was een gretig lezer van de klassieken en dat blijkt ook hier. Hij verwijst naar Plautus, de Romeinse toneelschrijver, die schreef dat een vrouw het lekkerst ruikt wanneer ze naar niets ruikt. Ook haalt hij Martialis aan, de Romeinse epigrammendichter, die spotte met mensen die zich obsessief parfumeerden. De boodschap uit de oudheid is helder: overdadig reukwerk verraadt onzekerheid of bedrog. Montaigne neemt deze gedachte over en maakt haar persoonlijk. Hij schrijft openhartig over zijn eigen lichaam en zijn eigen gewoonten, zoals hij dat in zoveel essays doet. Hij merkt op dat zijn snor na een maaltijd geuren vasthoudt en dat hij daar gevoelig voor is. Het is precies die combinatie van filosofische diepgang en huiselijke eerlijkheid die zijn werk zo tijdloos maakt.
Daarnaast vermeldt hij het verhaal dat Alexander de Grote van nature een aangename lichaamsgeur zou hebben verspreid, iets wat in de oudheid gold als teken van goddelijke of heroïsche afkomst. Montaigne behandelt dit niet als feit, maar als cultureel fenomeen: de manier waarop beschavingen betekenis geven aan iets lichamelijks als geur. Hiermee raakt hij aan een vraag die ook vandaag nog actueel is: hoeveel van wat wij als ‘natuurlijk’ beschouwen, is eigenlijk cultureel bepaald?
Zelfkennis door de zintuigen
Wat dit essay onderscheidt van een simpel betoog over hygiëne, is de manier waarop Montaigne de zintuiglijke waarneming verbindt met zelfonderzoek. De reukzin is misschien wel ons meest onderschatte zintuig. Geuren omzeilen het rationele denken en raken ons direct in het gevoel en het geheugen. Montaigne begreep intuïtief wat de moderne wetenschap later zou bevestigen: dat geur dieper doordringt dan woorden. In het essay gebruikt hij deze eigenschap om te beargumenteren dat we aandachtig moeten zijn voor wat onze zintuigen ons vertellen, niet alleen over de buitenwereld, maar ook over onszelf. Je lichaam spreekt een eigen taal. Wie leert luisteren naar die taal, leert zichzelf beter kennen.
Voor Montaigne is de afwezigheid van kunstmatige geur het teken van een eerlijk mens: wie niets te verbergen heeft, hoeft zich nergens mee te parfumeren.
De verbinding met de vrijmetselarij
Misschien vraag je je af wat een essay over geuren te maken heeft met vrijmetselarij. Meer dan je op het eerste gezicht zou vermoeden. In de maçonnieke traditie speelt het werken aan jezelf een centrale rol, en dat begint bij eerlijke zelfwaarneming. De vrijmetselarij nodigt haar leden uit om voorbij de oppervlakte te kijken, achter maskers en conventies, en te zoeken naar wat werkelijk is. Dat is precies wat Montaigne hier doet wanneer hij stelt dat kunstmatige geur een vorm van verhulling is.
In de loge wordt de broeder gevraagd om onversierd en oprecht te zijn. Niet het uiterlijke sieraad telt, maar de innerlijke gesteldheid. Zoals wierook in rituele contexten een bewuste, symbolische functie heeft, zo heeft parfum in het dagelijks leven vaak een onbewuste, verhullende functie. Montaigne maakt dat onderscheid niet expliciet, maar zijn essay resoneert met het maçonnieke streven om het ware van het schijnbare te onderscheiden. Het is een uitnodiging om je af te vragen: waar gebruik ik ‘parfum’ in mijn leven? Welke lagen van vertoon heb ik aangebracht die mijn werkelijke zelf aan het zicht onttrekken?
Een essay dat verder reikt dan het lijkt
Essay 55 is een van de kortere teksten in De Essays, en wordt vaak over het hoofd gezien. Toch bevat het een aantal kernthema’s die het hele oeuvre van Michel de Montaigne doortrekken: de zoektocht naar authenticiteit, het belang van lichamelijke ervaring als bron van wijsheid, en de bereidheid om over ogenschijnlijk banale onderwerpen te schrijven alsof ze er werkelijk toe doen. Want dat doen ze. De manier waarop je omgaat met iets eenvoudigs als geur zegt iets over hoe je in het leven staat.
Montaigne laat in dit essay zien dat filosofie niet hoeft te beginnen bij grote abstracties. Ze kan beginnen bij je neus. Bij wat je ruikt wanneer je een kamer binnenloopt. Bij de vraag of je het aandurft om zonder masker, zonder parfum, zonder opsmuk de wereld tegemoet te treden. Het is een kleine tekst met een grote uitnodiging: wees echt, en durf te ruiken zoals je ruikt.
Dit korte essay van Michel de Montaigne herinnert ons eraan dat zelfkennis niet alleen een intellectuele oefening is, maar ook een zintuiglijke. De aandacht voor het kleine en het alledaagse, voor de geur van ons eigen bestaan, is een vorm van eerlijkheid die zowel in de filosofie als in de vrijmetselarij hoog wordt gewaardeerd. Wie het aandurft om de kunstmatige lagen af te leggen, vindt daaronder misschien wel de meest waardevolle ontdekking: zichzelf.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat is de hoofdstelling van Montaignes essay over geuren?
Montaigne stelt dat de beste lichaamsgeur eigenlijk helemaal geen geur is. Een gezond en rein lichaam ruikt naar niets, en wie parfum gebruikt, wekt daarmee de verdenking dat er iets te verbergen valt. De afwezigheid van geur is voor hem een teken van oprechtheid en innerlijke zuiverheid.
Welke klassieke schrijvers haalt Montaigne aan in zijn essay?
Montaigne verwijst naar Plautus, de Romeinse toneelschrijver die schreef dat een vrouw het lekkerst ruikt wanneer ze naar niets ruikt, en naar Martialis, de Romeinse epigrammendichter die spottte met mensen die zich obsessief parfumeerden. Ook noemt hij Alexander de Grote, die van nature een aangename lichaamsgeur zou hebben verspreid.
Hoe past dit essay in Montaignes bredere filosofie?
Het essay past naadloos in Montaignes filosofie van authenticiteit. Hij gelooft dat wie zichzelf kent en niets te verbergen heeft, zich niet hoeft te hullen in kunstmatige lagen, of het nu parfum, retoriek, uiterlijk vertoon of sociale maskers betreft. Het essay werkt als een spiegel die de lezer de vraag voorhoudt: wat probeer jij te verhullen?
Geef als eerste een reactie