Misschien herken je het gevoel: je zit in een gesprek en merkt dat je gesprekspartner niet echt luistert, maar vooral bezig is met het volgende slimme antwoord. Of je betrapt jezelf erop dat je een omweg neemt terwijl de rechte weg eigenlijk de betere was. Michel de Montaigne schreef daar in de zestiende eeuw al over, in zijn essay ‘Over ijdele listen’. Wat hij daarin blootlegt over schijnbare slimheid en werkelijke verbinding raakt verrassend dicht aan de kern van wat vrijmetselaren nastreven: oprechtheid, broederschap en het afleggen van maskers.
Wanneer slimheid een valkuil wordt
In essay 54 van het eerste boek van zijn beroemde ‘Essays’ beschrijft Michel de Montaigne hoe militaire bevelhebbers en politieke leiders zichzelf in de nesten werkten door te vertrouwen op ingewikkelde listen. Ze bedachten verfijnde strategieën, vol onverwachte wendingen en dubbelzinnige manoeuvres, maar het resultaat was vaak het tegenovergestelde van wat ze beoogden. Montaigne trekt daaruit een heldere conclusie: hoe gekunstelder het plan, hoe groter de kans op mislukking. Niet omdat slimheid op zichzelf verkeerd is, maar omdat ze de verbinding met de werkelijkheid verbreekt.
Dat inzicht klinkt misschien eenvoudig, maar probeer het eens toe te passen op je eigen leven. Hoe vaak kies je voor een omslachtige aanpak omdat je bang bent voor de kwetsbaarheid van de rechte weg? Hoe vaak verpak je een eerlijke boodschap in zoveel lagen dat de kern verloren gaat? Montaigne nodigt je uit om die neiging onder ogen te zien, niet met schaamte, maar met nieuwsgierigheid.
De vrijmetselaar en het afleggen van maskers
Binnen de vrijmetselarij bestaat een diepgewortelde traditie van zelfreflectie. Wanneer een kandidaat voor het eerst de loge betreedt, wordt hem gevraagd om alle uiterlijke tekenen van maatschappelijke status af te leggen. Dat is geen toneelstuk, maar een uitnodiging om zonder masker te verschijnen. De gedachte daarachter sluit naadloos aan bij wat Montaigne beschrijft: echte kracht schuilt niet in de façade, maar in de bereidheid om onversierd en oprecht te zijn.
Vrijmetselaren spreken over de zoektocht naar licht en kennis. Dat licht is geen schijnwerper waarmee je anderen verblindt, maar een innerlijk vuur dat helderheid brengt in je eigen denken en handelen. Montaigne zou dat herkennen. Zijn hele filosofische project draait om het eerlijk onderzoeken van de eigen geest, inclusief de blinde vlekken en de ijdele neigingen. Daarin raakt zijn werk aan het vrijmetselaarsideaal van innerlijke groei: niet groeien door je groter voor te doen, maar door jezelf beter te leren kennen.
Oprechtheid als fundament van broederschap
Er zit nog een diepere laag in Montaignes betoog die direct raakt aan het vrijmetselaarsbeginsel van broederschap. Ijdele listen ondermijnen namelijk niet alleen je eigen effectiviteit, ze vernietigen ook het vertrouwen tussen mensen. Als je voortdurend speelt, manipuleert en verbergt, wordt oprechte verbinding onmogelijk. En zonder oprechte verbinding is er geen broederschap, alleen een netwerk van wederzijdse berekening.
Echte verbinding ontstaat niet door slimme listen, maar door de moed om zonder masker tegenover de ander te staan.
Montaigne kende de waarde van vriendschap als weinig anderen. Zijn innige band met Étienne de La Boétie, die hij beschreef als een volmaakte versmelting van twee zielen, was gebouwd op precies die onversierde oprechtheid. Geen van beiden had een list nodig om de ander voor zich te winnen. Ze herkenden in elkaar een gelijkgestemde geest en lieten de rest los. Dat is het soort verbinding waar vrijmetselaren naar streven wanneer zij elkaar als broeders ontmoeten: een band die voorbijgaat aan rang, achtergrond en vertoon.
De rechte hoek als moreel kompas
Vrijmetselaren kennen het beeld van de winkelhaak als werktuig voor het morele leven. De rechte hoek staat voor rechtschapenheid, voor het recht doen aan jezelf en aan de ander. Montaigne beschrijft in zijn essay hoe bevelhebbers die afweken van de rechte weg, die kozen voor de kronkelende omweg van het bedrog, uiteindelijk zichzelf en hun manschappen in gevaar brachten. De winkelhaak zou hen eraan herinnerd hebben: houd je lijn recht. Niet omdat bochten altijd verkeerd zijn, maar omdat de rechte lijn van oprechtheid het sterkste fundament biedt.
Dat betekent niet dat je naïef moet zijn. Montaigne was bepaald geen dromer. Hij kende de wereld van de politiek, had zelf als burgemeester van Bordeaux ervaren hoe complex bestuur kon zijn. Maar hij trok een scherpe grens tussen pragmatisch handelen en zelfbedrog. Het verschil zit in de intentie: handel je vanuit een oprecht streven naar het goede, of handel je vanuit de wens om slimmer te lijken dan je bent?
Wat Montaigne en de loge delen
- Een diep wantrouwen jegens uiterlijk vertoon en opgeblazen pretenties
- De overtuiging dat zelfkennis de eerste stap is naar wijsheid
- Het besef dat echte kracht schuilt in kwetsbaarheid en eerlijkheid
- Een voorkeur voor deugd boven sluwheid als leidraad voor het handelen
Van zestiende-eeuwse wijsheid naar dagelijkse praktijk
Het mooie van Montaigne is dat zijn inzichten nooit abstract blijven. Ze nodigen je uit om vanavond nog, aan de keukentafel of in een gesprek met een vriend, even stil te staan bij je eigen ijdele listen. Waar maak je het jezelf onnodig ingewikkeld? Waar zou de rechte weg niet alleen effectiever zijn, maar ook eerlijker? Het is precies die dagelijkse toepassing die het verschil maakt tussen filosofie als intellectuele oefening en filosofie als levenskunst.
Vrijmetselaren noemen dat proces ‘het bewerken van de ruwe steen’. Je begint met het materiaal dat je hebt, met al je onvolkomenheden en gewoonten, en je werkt er geduldig aan. Niet om perfect te worden, maar om steeds iets oprechter, iets bewuster en iets meer verbonden te leven. Montaigne deed precies hetzelfde in zijn schrijfkamer in het Château de Montaigne, pennerend over zijn eigen tekortkomingen met een eerlijkheid die vier eeuwen later nog steeds indruk maakt.
Michel de Montaigne laat in zijn essay over ijdele listen zien dat de grootste kracht niet in sluwheid schuilt, maar in de moed om eenvoudig en oprecht te zijn. Dat inzicht verbindt zijn denken onlosmakelijk met de vrijmetselaarswaarden van broederschap, zelfreflectie en morele groei. De uitnodiging die hij je doet is tijdloos: leg de omslachtige listen neer, kies voor de rechte weg en ontdek dat werkelijke verbinding begint waar het masker ophoudt.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat bedoelt Montaigne met 'ijdele listen' en waarom leiden ze tot mislukking?
Montaigne beschrijft in zijn essay hoe militaire bevelhebbers en politieke leiders zichzelf in de nesten werkten door vertrouwen te stellen op ingewikkelde, verfijnde strategieën vol onverwachte wendingen. Hij concludeert dat hoe gekunstelder het plan, hoe groter de kans op mislukking. Dit gebeurt niet omdat slimheid verkeerd is, maar omdat overgecompliceerde listen de verbinding met de werkelijkheid verbreken.
Hoe hangt Montaignes filosofie samen met vrijmetselaars idealen?
Zowel Montaigne als vrijmetselaren streven naar oprechtheid, broederschap en het afleggen van maskers. Vrijmetselaren vragen kandidaten om alle uiterlijke status af te leggen wanneer zij de loge betreden. Dit sluit aan bij Montaignes gedachte dat echte kracht niet in façade schuilt, maar in de bereidheid om onversierd en oprecht te zijn, net zoals Montaignes eerlijke zelfonderzoek.
Wat betekent het 'licht' dat vrijmetselaren zoeken en hoe verhoudt dit zich tot Montaignes werk?
Het licht dat vrijmetselaren zoeken is geen schijnwerper waarmee je anderen verblindt, maar een innerlijk vuur dat helderheid brengt in je eigen denken en handelen. Dit sluit naadloos aan bij Montaignes filosofisch project van eerlijk zelfonderzoek, inclusief het onder ogen zien van blinde vlekken en ijdele neigingen. Het gaat om authentieke innerlijke groei, niet om indruk maken.
Geef als eerste een reactie