Montaigne over de onbestandheid van onze handelingen

Vrijmetselarij - Montaigne over de onbestandheid van onze handelingen

Kan een mens tegelijkertijd moedig en laf zijn, gul en gierig, wreed en mededogend? Michel de Montaigne opent het tweede boek van zijn beroemde essays met precies die paradox. In ‘Over de onbestandheid van onze handelingen’ onderzoekt hij een ongemakkelijke waarheid: wij zijn niet de eenduidige, consistente wezens die we graag denken te zijn. Dit essay, geschreven in de late zestiende eeuw, blijft een van de scherpste filosofische verkenningen van de menselijke wispelturigheid en nodigt ons uit om eerlijk in de spiegel te kijken.

De kerngedachte: de mens als wandelende tegenstrijdigheid

Michel de Montaigne begint dit essay met een opvallende stelling: wie het gedrag van mensen beoordeelt op basis van afzonderlijke daden, vergist zich. Eén heroïsche daad maakt iemand niet tot held, en één misstap maakt iemand niet tot schurk. De mens is volgens Montaigne fundamenteel onbestendig. Wij worden heen en weer geslingerd door omstandigheden, stemmingen, lichamelijke gesteldheid en de grillen van het moment. Waar andere denkers probeerden de mens te vangen in vaste categorieën, weigert Montaigne dat. Hij stelt dat onze handelingen als losse stukken zijn die niet tot een samenhangend geheel passen. Dat is geen zwakte, maar een eerlijke vaststelling.

Historische voorbeelden die Montaigne aanhaalt

Zoals gebruikelijk in zijn essays put Montaigne rijkelijk uit de klassieke oudheid om zijn punt te onderbouwen. Hij noemt de Romeinse veldheer en consul Cato de Jongere, die gold als toonbeeld van standvastigheid, maar wiens gedrag toch niet altijd in één rechte lijn verliep. Hij bespreekt ook Augustus, de eerste Romeinse keizer, die in zijn leven zowel genadeloze wreedheid als opmerkelijke mildheid toonde. Was Augustus nu een tiran of een wijs heerser? Montaigne weigert te kiezen. Beide oordelen zijn waar en onwaar tegelijk, want ze beschrijven slechts momenten uit een levensloop vol tegenstrijdigheden.

Daarnaast verwijst Montaigne naar Plutarchus, wiens biografieën van beroemde Grieken en Romeinen hij grondig kende. Plutarchus probeerde steeds een samenhangend karakter te schetsen van zijn onderwerpen. Montaigne bewondert dat ambacht, maar twijfelt openlijk of zo’n portret ooit helemaal klopt. Zelfs Alexander de Grote, het archetype van de onverschrokken veroveraar, kende momenten van twijfel, dronkenschap en onbesuisdheid die niet pasten bij zijn heldenstatus.

Het centrale thema: zelfkennis als eindeloze zoektocht

Onder de voorbeelden en anekdotes schuilt een diepere filosofische laag. Montaigne stelt dat wij onszelf slecht kennen, juist omdat wij de neiging hebben onze tegenstrijdigheden te verdoezelen. Wij construeren een verhaal over wie we zijn en negeren alles wat daar niet in past. Het essay is daarmee een pleidooi voor radicale eerlijkheid. Montaigne vraagt ons niet om beter of consistenter te worden, maar om in te zien dat onbestendigheid tot de menselijke aard behoort. Die erkenning is voor hem het begin van echte wijsheid. Hiermee sluit hij aan bij de traditie van het Delphische orakel en de woorden die Socrates tot de zijne maakte: ‘Ken uzelf.’ Maar waar Socrates nog vertrouwde op de rede als instrument om het ware zelf te ontdekken, suggereert Montaigne dat er misschien helemaal geen eenduidig ‘waar zelf’ is om te vinden.

Montaigne leert ons dat de mens geen standbeeld is maar een rivier: voortdurend in beweging, nooit tweemaal hetzelfde, en juist daarin waarachtig.

Het essay en de vrijmetselarij: de ruwe steen als spiegel

Wie Montaignes observaties leest, herkent een opvallende verwantschap met de filosofie achter de vrijmetselarij. In de maçonnieke traditie staat de ruwe steen centraal als beeld voor de mens aan het begin van zijn pad. Die ruwheid is geen veroordeling, maar een vertrekpunt. De vrijmetselaar wordt uitgenodigd om aan zichzelf te werken, niet vanuit de illusie dat perfectie bereikbaar is, maar vanuit het besef dat het werk zelf de bestemming is. Montaigne zou die gedachte herkennen. Zijn hele essay draait om de acceptatie dat wij nooit ‘af’ zijn, dat onze handelingen ons telkens weer verrassen, en dat juist het bewustzijn van onze wispelturigheid ons menselijker en milder maakt.

De vrijmetselarij kent bovendien het begrip van de reis door graden, waarin steeds een nieuw perspectief op het eigen karakter wordt ontsloten. Elke graad nodigt de vrijmetselaar uit om eerder verworven zekerheden opnieuw te bevragen. Dat voortdurende proces van afbreken en opbouwen weerspiegelt precies wat Montaigne beschrijft: het menselijk karakter als iets dat zich niet laat vastzetten, maar steeds opnieuw onderzocht moet worden.

De structuur en stijl van het essay

Qua opbouw volgt dit essay de kenmerkende stijl van Montaigne: associatief, persoonlijk en doorspekt met citaten uit de klassieken. Hij springt van het ene voorbeeld naar het andere, schijnbaar zonder systeem, maar met een onderliggende logica die als een onderstroom het betoog draagt. Montaigne citeert onder meer Horatius en Seneca om zijn punt kracht bij te zetten. Hij schrijft niet als een filosoof die een waterdicht argument opbouwt, maar als een waarnemer die hardop nadenkt. Juist die toon maakt het essay zo toegankelijk. De lezer wordt geen les voorgehouden, maar meegenomen in een gesprek.

Het essay is relatief kort vergeleken met sommige andere stukken uit de verzameling, maar het zet de toon voor het gehele tweede boek. Waar het eerste boek van de essays nog sterk leunt op de bespreking van klassieke deugden en ondeugden, verschuift Montaigne hier naar een meer psychologisch register. Hij is niet langer alleen geïnteresseerd in wat mensen doen, maar vooral in waarom zij het ene moment het tegenovergestelde doen van het andere.

Wat maakt dit essay nu nog relevant?

In een tijd waarin mensen via sociale media zorgvuldig een eenduidig zelfbeeld construeren, is Montaignes boodschap misschien relevanter dan ooit. Wij presenteren ons als consistent, als ‘authentiek’, terwijl Montaigne ons eraan herinnert dat authenticiteit juist ligt in het erkennen van onze tegenstrijdigheden. Wie het essay leest, merkt dat de afstand van vier eeuwen moeiteloos wordt overbrugd. De voorbeelden zijn antiek, maar de boodschap is tijdloos: wees wantrouwig tegenover wie beweert zichzelf volledig te kennen, en wees mild tegenover wie zichzelf tegenspreekt.

Michel de Montaigne sluit dit essay niet af met een oplossing of een moraal, en dat is precies de kracht ervan. Hij laat ons achter met een vraag die blijft resoneren: als wij werkelijk zo onbestendig zijn als hij betoogt, wat rest ons dan anders dan een leven lang aandachtig waarnemen wie wij op elk moment zijn? Het is een uitnodiging tot bescheidenheid, tot mildheid, en tot de moed om jezelf steeds opnieuw te onderzoeken, precies zoals dat ook in de vrijmetselarij wordt beoefend: niet als een last, maar als het meest waardevolle werk dat een mens kan verrichten.


Ontvang de nieuwsbrief

In 18 informatieve e-mails krijg je wekelijks informatie over de Vrijmetselarij.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Veelgestelde vragen

Wat is de hoofdstelling van Montaigne in 'Over de onbestandheid van onze handelingen'?

Montaigne stelt dat mensen fundamenteel onbestendig zijn en niet in vaste categorieën kunnen worden ingedeeld. Wij worden heen en weer geslingerd door omstandigheden, stemmingen en grillen van het moment. Één heroïsche daad maakt iemand niet tot held, en één misstap maakt iemand niet tot schurk. Onze handelingen zijn losse stukken die niet tot een samenhangend geheel passen.

Welke historische voorbeelden gebruikt Montaigne om zijn argument te ondersteunen?

Montaigne haalt verschillende klassieke figuren aan, waaronder Cato de Jongere (die gold als standvastig maar dit niet altijd was), keizer Augustus (die zowel wreedheid als mildheid toonde), en Alexander de Grote (die naast zijn heldhaftigheid ook momenten van twijfel en onbesuisdheid kende). Hij gebruikt ook Plutarchus' biografieën als springplank voor zijn kritiek op het idee van een volledig samenhangend karakter.

Hoe verhoudt deze filosofische visie van Montaigne zich tot de idee van zelfkennis?

Voor Montaigne is zelfkennis geen eindpunt maar een eindeloze zoektocht. Omdat wij vol tegenstrijdigheden zijn, kunnen we onszelf nooit volledig doorgronden of in vaste termen definiëren. Dit nodigt ons uit tot bescheidenheid en eerlijkheid in ons zelfonderzoek, waarbij we accepteren dat we geen consistente, eenduidige wezens zijn.

Lees ook: Montaigne en de filosofie van onbestandheid (Filosofische Achtergrond)

Lees ook: Montaigne, onbestandheid en broederschap: een gesprek (Vrijmetselarij & Verbinding)

Geef als eerste een reactie

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*