Er bestaat een alledaags voorwerp dat iedereen kent maar zelden bewust bekijkt: de spiegel. We staan er elke ochtend voor, controleren ons uiterlijk, en lopen door. Maar wie werkelijk in een spiegel kijkt, met de moed om niet alleen het gezicht maar ook het karakter te zien, stuit op iets verontrustends. Het beeld wisselt. Niet alleen door het licht, maar door wie we op dat moment zijn. Michel de Montaigne schreef in het eerste essay van zijn tweede boek precies over dit fenomeen: de onbestendigheid waarmee wij handelen, denken en voelen. Zijn observatie is na ruim vier eeuwen nog altijd even scherp als de spiegel zelf.
De kern van het essay: wij zijn geen eenheid
In ‘Over de onbestandheid van onze handelingen’ onderzoekt Michel de Montaigne een vraag die eenvoudig klinkt maar verstrekkende gevolgen heeft: waarom gedragen mensen zich zo tegenstrijdig? Hij betoogt dat wij niet de consistente, rationele wezens zijn waarvoor we onszelf houden. In plaats daarvan zijn we samengesteld uit wisselende stemmingen, impulsen en omstandigheden. Montaigne stelt dat wie vandaag dapper is, morgen laf kan handelen, en dat wie nu gul geeft, straks gierig vasthoudt. Dit is geen moreel falen, schrijft hij, maar een fundamenteel kenmerk van de menselijke natuur.
Montaigne opent het essay met de stelling dat degenen die ons beoordelen op basis van afzonderlijke daden, er zelden in slagen een samenhangend portret van ons te schetsen. Een generaal die op het slagveld heldhaftig strijdt, kan thuis besluiteloos zijn. Een filosoof die wijsheid predikt, kan zich in zijn privéleven door kleingeestige jaloezie laten leiden. Montaigne vindt dit niet hypocriet, maar menselijk. Hij nodigt de lezer uit om deze wispelturigheid niet te veroordelen, maar te onderzoeken.
De spiegel als metafoor voor zelfonderzoek
Stel je een spiegel voor die niet alleen je uiterlijk toont, maar ook je innerlijke staat van dat moment. Elke keer dat je erin kijkt, zie je een ander mens. Dat is precies wat Montaigne beschrijft. De spiegel is hier niet slechts een oppervlak dat weerkaatst, maar een instrument van eerlijkheid. In de filosofische traditie van het ‘ken uzelf’, dat al door Socrates en door de inscriptie op de tempel van Delphi werd gepropageerd, functioneert de spiegel als uitnodiging tot radicale eerlijkheid. Montaigne plaatst zich in die lijn, maar voegt er iets wezenlijks aan toe: zelfs wie zichzelf eerlijk bekijkt, vindt geen vast punt. Het zelf is geen standbeeld, maar een rivier.
De mens is geen standbeeld van steen, maar een rivier die voortdurend van bedding wisselt. Zelfkennis begint met het aanvaarden van die beweging.
Historische voorbeelden die Montaigne gebruikt
Zoals in veel van zijn essays put Montaigne rijkelijk uit de klassieke oudheid om zijn punt te illustreren. Hij haalt onder meer de Romeinse veldheren en staatslieden aan om te laten zien hoe dezelfde persoon onder verschillende omstandigheden volkomen tegengestelde keuzes maakte. Hij verwijst naar de beroemde wisselvalligheid van figuren als Alexander de Grote, die afwisselend genereus en wreed kon zijn, en naar de Romeinse keizer Augustus, die in zijn jonge jaren meedogenloos was maar later als wijs en gematigd heerser bekendstond. Ook Plutarchus, wiens ‘Levens’ Montaigne intensief las, levert hem talloze voorbeelden van tegenstrijdig gedrag bij bewonderde personen.
Wat Montaigne met deze voorbeelden doet, is bijzonder. Hij gebruikt ze niet om deze figuren te veroordelen of te bewonderen, maar om aan te tonen dat inconsequentie universeel is. Zelfs de grootste helden uit de geschiedenis waren niet van één stuk. Dit besef, dat wispelturigheid inherent menselijk is, vormt de filosofische ruggengraat van het essay.
Het dagelijks leven als oefenplaats
Montaigne trekt zijn observaties door naar het alledaagse. Hij beschrijft hoe wij in ons dagelijks leven voortdurend kleine en grote tegenstrijdigheden vertonen. We nemen ons voor om geduldiger te zijn, en verliezen diezelfde avond ons geduld. We beloven onszelf matiging, en grijpen bij de eerste gelegenheid naar het overtollige. Dit is herkenbaar voor iedereen die ooit een voornemen heeft gemaakt en het binnen een dag heeft gebroken. Montaigne ziet hierin geen reden voor wanhoop, maar voor bescheidenheid. Wie erkent dat hij veranderlijk is, kan milder zijn naar zichzelf en naar anderen.
Dit raakt aan een diepere laag. De spiegel waarin we kijken, toont ons niet alleen onze wisselvalligheid, maar ook onze mogelijkheid tot groei. Juist omdat we niet vastliggen, kunnen we ons ontwikkelen. Montaignes inzicht is niet fatalistisch, maar bevrijdend: als de mens niet van steen is, kan hij ook worden omgevormd door bewust handelen, door oefening en door eerlijke zelfbeschouwing.
Wat dit essay ons vandaag te zeggen heeft
In een tijd waarin sociale media ons uitnodigen om een gepolijst, consistent zelfbeeld te presenteren, is Montaignes boodschap tegendraads en verfrissend. Hij herinnert ons eraan dat de mens geen merk is met een vaste identiteit, maar een wezen dat voortdurend in beweging is. De Griekse filosoof Heraclitus, die stelde dat men nooit tweemaal in dezelfde rivier kan stappen, zou Montaignes geestverwant zijn geweest. Beiden zagen verandering niet als een probleem, maar als de grondstof van het bestaan.
De uitnodiging die in dit essay besloten ligt, is er een tot contemplatieve eerlijkheid. Wie elke dag even stilstaat bij de vraag ‘ben ik dezelfde als gisteren?’, begint aan een reis die zowel verontrustend als verrijkend is. Het antwoord is bijna altijd nee. Maar in dat ‘nee’ schuilt geen zwakte. Het schuilt er de erkenning in dat zelfkennis geen eindpunt is, maar een voortdurende bezigheid. Michel de Montaigne noemde zijn essays ‘probeersels’, pogingen om zichzelf en de wereld te begrijpen. Dit eerste essay van het tweede boek is misschien wel het meest eerlijke probeerstel van allemaal: een poging om de mens te beschrijven zonder hem vast te pinnen.
De onbewerkte steen van het karakter
In de traditie van de vrijmetselarij kent men het beeld van de ruwe steen die door arbeid en reflectie langzaam wordt verfijnd. Die metafoor sluit naadloos aan bij wat Montaigne beschrijft. De onbestandheid van onze handelingen is niet het bewijs dat we hopeloos zijn, maar dat we onbewerkt materiaal zijn. Elke tegenstrijdigheid, elke onverwachte wending in ons gedrag, is een oneffenheid in de steen die om aandacht vraagt. Het gereedschap waarmee we die steen bewerken, is precies wat Montaigne ons aanreikt: eerlijk zelfonderzoek, bescheidenheid en het besef dat groei nooit af is. Wie de spiegel durft te trotseren, vindt niet de perfectie, maar iets veel waardevollers: de bereidheid om te blijven werken aan zichzelf.
Michel de Montaigne laat ons in dit essay zien dat de mens geen afgerond geheel is, maar een voortdurend veranderend landschap van drijfveren en keuzes. De kerngedachte is even simpel als diepgaand: wij zijn niet wie we denken te zijn, en dat is geen reden voor schaamte maar voor nieuwsgierigheid. De spiegel die hij ons voorhoudt, vraagt niet om een definitief oordeel, maar om de moed om steeds opnieuw te kijken. In die herhaling, in dat dagelijkse terugkeren naar de vraag wie we werkelijk zijn, ligt misschien wel de meest waardevolle oefening die een mens kan ondernemen.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat is volgens Montaigne de hoofdreden van tegenstrijdig gedrag bij mensen?
Montaigne stelt dat mensen geen consistente, rationele wezens zijn, maar samengesteld uit wisselende stemmingen, impulsen en omstandigheden. Dit is geen moreel falen, maar een fundamenteel kenmerk van de menselijke natuur. Hij betoogt dat wie vandaag dapper is, morgen laf kan handelen, en dat hetzelfde geldt voor andere eigenschappen.
Hoe gebruikt Montaigne de spiegel als metafoor in zijn essay?
De spiegel symboliseert een instrument van eerlijkheid en zelfonderzoek. Montaigne stelt voor dat de spiegel niet alleen je uiterlijk toont, maar ook je innerlijke staat van dat moment. Elke keer dat je erin kijkt, zie je een ander mens, wat aansluit bij zijn centrale boodschap dat het zelf geen vast punt is, maar voortdurend verandert.
Kan iemand volledig begrepen worden op basis van afzonderlijke daden?
Nee, volgens Montaigne slagen degenen die ons beoordelen op basis van afzonderlijke daden er zelden in een samenhangend portret van ons te schetsen. Een generaal kan heldhaftig op het slagveld zijn maar besluiteloos thuis, of een filosoof kan wijsheid prediken terwijl hij in zijn privéleven door jaloezie wordt geleid. Deze wispelturigheid is fundamenteel menselijk.
Lees ook: Montaigne en de filosofie van onbestandheid (Filosofische Achtergrond)
Lees ook: Montaigne, onbestandheid en broederschap: een gesprek (Vrijmetselarij & Verbinding)
Geef als eerste een reactie