Montaigne over moed en menselijkheid

Fri, 16 Jan 2026 15:02:15 +0000

In het openingshoofdstuk van zijn Essais laat Michel de Montaigne meteen zien wat voor denker hij is. Hij geeft geen regels, geen lessen en geen moraal. Hij kijkt. Hij vergelijkt. En hij laat de lezer zelf nadenken.

Zijn centrale idee is eenvoudig en tegelijk ontregelend: totaal verschillende houdingen kunnen soms hetzelfde resultaat opleveren. Nederigheid kan werken. Onverschrokken moed ook. Maar net zo vaak werkt geen van beide.

Daarmee zet Montaigne de toon. Wie zoekt naar vaste antwoorden, is bij hem aan het verkeerde adres.

Geen vaste formule voor juist handelen

Montaigne beschrijft situaties waarin mensen genade proberen te krijgen van een overwinnaar. De ene keer door te smeken en zich te onderwerpen. De andere keer door fier te blijven staan en geen zwakte te tonen. Soms leidt dat tot mededogen. Soms tot respect. Soms tot extra wreedheid.

Zijn punt is helder: menselijk gedrag laat zich niet vangen in vaste regels. Wat de ene raakt, irriteert de ander. Wat vandaag bewondering oproept, wekt morgen jaloezie.

Voor wie geïnteresseerd is in vrijmetselarij is dit herkenbaar. Vrijmetselarij belooft geen pasklare antwoorden, maar leert omgaan met complexiteit. Niet door te oordelen, maar door te begrijpen.

Medelijden en bewondering

Opvallend is hoe open Montaigne over zichzelf schrijft. Hij erkent dat hij persoonlijk sneller geraakt wordt door medelijden dan door bewondering voor moed. Hij noemt dat geen tekortkoming en ook geen deugd. Het is simpelweg hoe hij in elkaar zit.

Daarmee laat hij iets wezenlijks zien: zelfkennis gaat vooraf aan morele overtuiging.

Hij plaatst dit naast de stoïcijnen, die medelijden juist afwijzen en vinden dat je moet helpen zonder emotioneel mee te lijden. Montaigne kiest geen kant. Hij observeert hoe verschillend mensen reageren, en hoe weinig universeel morele theorieën in de praktijk blijken.

Waardigheid los van de uitkomst

In veel van zijn voorbeelden behouden mensen hun waardigheid, ook wanneer ze verliezen, lijden of sterven. Soms wordt dat beloond. Soms helemaal niet.

En juist daar ligt Montaignes scherpte. De waarde van moed of waardigheid ligt niet in het resultaat, maar in de houding zelf. Het is geen strategie om te winnen, maar een manier van zijn.

Dit sluit aan bij hoe veel mensen de vrijmetselarij ervaren. Het gaat niet om succes, erkenning of gelijk krijgen, maar om innerlijke consistentie. Om trouw blijven aan jezelf, ook als dat niets oplevert.

De onvoorspelbaarheid van mensen

Een terugkerend thema in dit hoofdstuk is de grilligheid van de mens. Dezelfde daad kan bewondering of woede oproepen, afhankelijk van wie kijkt, wanneer en vanuit welke gemoedstoestand.

Montaigne waarschuwt daarmee tegen morele zekerheid. Goed gedrag garandeert geen goede afloop. Slecht gedrag wordt niet altijd bestraft. De wereld volgt geen rechtlijnige logica.

Dat is geen cynisme, maar realisme. En het maakt zijn denken verrassend actueel.

Alexander de Grote als kantelpunt

Het verhaal over Alexander de Grote vormt een scherpe tegenstelling. Waar anderen ontroerd raken door moed, reageert Alexander met wreedheid. Hij verdraagt geen gelijke. Zijn bewondering slaat om in jaloezie en razernij.

Montaigne legt dit niet uit, maar stelt vragen. Over woede. Over macht. Over het onvermogen om grenzen te accepteren.

De impliciete boodschap is duidelijk: eigenschappen die bewonderenswaardig lijken, kunnen gevaarlijk worden zonder zelfbeheersing en zelfinzicht. Moed zonder reflectie ontspoort.

Wat Montaigne ons laat zien

Aan het einde van dit hoofdstuk blijft Montaigne trouw aan zijn methode. Hij trekt geen conclusie. Hij schrijft geen moraal onder het verhaal.

Wat hij wel doet, is de lezer iets meegeven: aandacht. Voor nuance. Voor tegenstrijdigheid. Voor de onzekerheid van menselijk handelen.

Voor wie zich interesseert in vrijmetselarij is dit een vertrouwde houding. Niet streven naar absolute waarheden, maar naar scherpere waarneming. Niet alles willen oplossen, maar leren verdragen dat het leven zich niet laat vereenvoudigen.

Er is geen juiste weg die altijd werkt.
Maar elke bewuste houding zegt iets over wie je bent.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Het bericht Montaigne over moed en menselijkheid verscheen eerst op De Vrijmetselaar.

Poëzie avond: Wie ben ik?

Tue, 27 Feb 2024 12:18:19 +0000

Wie ben ik? De comparitieavonden zijn na mijn inwijding bijzonder te noemen, namelijk niet standaard. Dit is de 2e avond en staat in het teken van Poëzie. Een broeder heeft in het verleden de Poëzieavond in het leven geroepen, maar het betreft dan wel Poëzie met een maçonnieke betekenis. Ik heb de opdracht gekregen om een gedicht uit te zoeken wat voor mij iets betekent en dat ik dan ook nog maçonniek kan uitleggen. Het gedicht wordt: Wie ben ik?

Dat is dus niet eenvoudig als je nog maar net twee weken leerling ben. Toch heb ik mijn best gedaan en heb onderstaande voordracht gehouden. Let daarbij op dat ik bepaalde zaken nu heb ingekort, omdat ik anders bepaalde onderdelen van het Inwijdingsritueel verklap en ik wil niet een toekomstige Vrijmetselaar zijn beleving afnemen.

Voordracht: Wie ben ik?

Achtbare Meester, Waarde Broeders,
Twee weken geleden ben ik Ingewijd als Leerling. Een wereld is voor mij aan het opengaan.
Er is mij gevraagd een gedicht voor te dragen en er dan een maçonnieke betekenis aan te geven.

Achtbare Meester, Waarde Broeders, het lukt mij nog niet om een maçonnieke betekenis te geven, omdat ik nog te kort Leerling ben. Ik hoop dat u mij dat vergeeft. Daarentegen kan ik wel uitleggen waarom ik dit gedicht heb gekozen.
De Inwijding heeft grote indruk op mij gemaakt en ik ben dagelijks bezig met de indrukken te verwerken. De kamer¹ heeft een grote indruk op mij gemaakt.
Het daar alleen zitten op een afstand van pak ‘m beet 40 cm van een brandende kaars met een vlam die speelt in de lucht waarmee het ook gevoed wordt.
Achter mij is een schaduw. Mijn schaduw. Het valt mij op en maakt diepe indruk op mij. Het beweegt achter mij op de deur van de kamer.

Waarom die emotie?

In het kort: alles wat ik heb gedaan in mijn leven, ligt achter mij. Maar heeft wel invloed op het huidige leven van mij en ook op dat van anderen. In min of meerdere mate.
Op zoek naar een geschikt gedicht kwam ik uit bij een bundel die ik al bijna 10 jaar heb. Nooit gelezen trouwens. De bundel “Wie ik werd” van Piet van den Akker. Opgeleid binnen de orde van Jezuïeten en uitgetreden in de jaren 70. Hij was mijn oom.

Het is een kort gedicht.
Het bestaat uit een titel, 6 regels met 27 woorden.
Het bevat precies waar ik mee bezig ben.

Het gedicht heet: Wie ben ik?
Wie ben ik?

Wie was ik en wie werd ik?
Ga maar even kijken

in de spiegel.
Je bent wat je ziet

of je wilt of niet

Ingekort om niet de beleving van het ritueel te verklappen voor een toekomstige Vrijmetselaar ︎

Het bericht Poëzie avond: Wie ben ik? verscheen eerst op De Vrijmetselaar.

zelfreflectie Archieven - De Vrijmetselaar