Stel je voor: je doet elke ochtend precies hetzelfde. Je stapt uit bed, zet koffie, trekt dezelfde route naar je werk. Na maanden merk je die handelingen niet eens meer op. Ze zijn onzichtbaar geworden. Precies dát fenomeen fascineert Michel de Montaigne in zijn essay ‘Over oude gewoonten’, het negenenveertigste essay uit het eerste boek van zijn beroemde Essays. Hij laat zien hoe gewoonte als een sluier werkt die ons belet om de wereld werkelijk te zien. Dit essay biedt verrassend praktische inzichten voor iedereen die bereid is om eigen vanzelfsprekendheden tegen het licht te houden.
De kerngedachte: gewoonte als tweede natuur
Het centrale thema van dit essay is even eenvoudig als krachtig: gewoonte heeft een ongelooflijke macht over ons denken en handelen. Michel de Montaigne betoogt dat wat wij als ‘normaal’ of ‘natuurlijk’ ervaren, vrijwel altijd het resultaat is van aangeleerd gedrag en culturele conditionering. Wat in de ene samenleving volstrekt vanzelfsprekend is, wordt elders als bizar of verwerpelijk beschouwd. Montaigne citeert daarbij uitgebreid uit klassieke bronnen, waaronder Aristoteles, die gewoonte al beschreef als een ’tweede natuur’. Dat begrip vormt de ruggengraat van het hele essay: de gewoonte nestelt zich zo diep in ons dat wij haar niet meer van onze eigenlijke aard kunnen onderscheiden.
Montaigne observeert dit niet als een abstracte filosoof, maar als iemand die zelf moeite heeft om zijn eigen gewoonten te doorzien. Hij vertelt hoe hij pas na jaren merkte dat bepaalde dagelijkse handelingen bij hem zo ingesleten waren dat hij ze uitvoerde zonder er ook maar een seconde bij stil te staan. Daarin schuilt het gevaar: als je niet meer nadenkt over waaróm je iets doet, verlies je het vermogen om bewust te kiezen.
Montaignes voorbeelden uit de hele wereld
Wat dit essay zo levendig maakt, is de stortvloed aan voorbeelden die Montaigne aandraagt. Hij putte uit reisverslagen, klassieke geschiedschrijving en eigen waarneming om te laten zien hoe radicaal gewoonten tussen volkeren kunnen verschillen. Enkele opvallende voorbeelden die hij noemt:
- Volkeren die hun doden opaten als eerbetoon, terwijl Europeanen dit als barbaars beschouwden.
- Samenlevingen waar het volkomen normaal was om naakt in het openbaar te verschijnen, zonder enig gevoel van schaamte.
- Culturen waarin het begroeten van vreemden gepaard ging met rituelen die elders als beledigend zouden gelden.
- Het verschil in tafelmanieren en eetgewoonten tussen naburige Europese regio’s, dat al verrassend groot was.
Met deze voorbeelden wil Montaigne niet choqueren of relativeren. Zijn doel is preciezer: hij wil de lezer dwingen om in te zien dat het eigen morele kompas voor een groot deel gevormd is door opvoeding en omgeving, niet door een universele waarheid. Daarmee sluit hij aan bij een traditie van filosofische bescheidenheid die ook al bij de Griekse sceptici te vinden was, en die later door denkers als Blaise Pascal werd voortgezet.
De praktische les: leer je eigen vanzelfsprekendheden te bevragen
Wat kun je concreet met Montaignes inzicht? Meer dan je misschien denkt. Het essay is in feite een uitnodiging tot een specifieke oefening die je dagelijks kunt toepassen. Kies één moment per dag waarop je jezelf afvraagt: doe ik dit omdat ik het bewust kies, of omdat ik het altijd zo gedaan heb? Dat kan iets kleins zijn, zoals de route die je fietst, maar ook iets groters, zoals de manier waarop je een conflict benadert of de aannames die je maakt over andere mensen.
Montaigne benadrukt dat deze zelfreflectie geen doel op zich is, maar een middel om vrijer te worden. Wie zijn gewoonten doorziet, hoeft ze niet per se af te schaffen, maar herwint het vermogen om er bewust mee om te gaan. Dat onderscheid is cruciaal: het gaat niet om het verwerpen van tradities, maar om het terugwinnen van keuzevrijheid.
Gewoonte is geen vijand, maar een sluier. Wie haar herkent, kan ervoor kiezen om erdoorheen te kijken en zo bewuster te leven.
Gewoonte bevragen in de vrijmetselarij
Montaignes boodschap raakt direct aan een kernpraktijk binnen de vrijmetselarij. Het werk in de loge is er in essentie op gericht om broeders te laten nadenken over wat zij als vanzelfsprekend aannemen. De rituelen en gebruiken die in de loge worden beoefend, zijn niet bedoeld als lege herhaling, maar als bewuste handelingen die uitnodigen tot reflectie. Juist door een handeling met aandacht te verrichten, zoals het betreden van de tempel of het luisteren naar een bouwstuk, wordt zichtbaar hoe vaak wij in het dagelijks leven op de automatische piloot functioneren.
De vrijmetselarij kent van oudsher het principe dat zelfkennis begint bij het onderzoeken van eigen vooroordelen en ingesleten patronen. Dat is precies wat Montaigne in dit essay voorstelt. De ruwe steen, een bekend beeld binnen de broederschap, verwijst naar het onbewerkte zelf dat pas door bewust beitelen zijn ware vorm kan krijgen. Gewoonten die niet bevraagd worden, zijn als onbewerkte stukken steen: ze vullen ruimte, maar dragen niet bij aan een doordacht bouwwerk.
Concrete stappen om vandaag te beginnen
Montaignes essay is geen academisch betoog dat je op afstand kunt bewonderen. Het vraagt om actie. Hieronder drie concrete manieren om zijn inzicht toe te passen in je eigen leven:
- Kies deze week één vaste gewoonte en doe het bewust anders. Neem een andere route, eet op een ander tijdstip, of spreek iemand aan die je normaal passeert. Merk op wat er verandert in je beleving.
- Schrijf aan het einde van elke dag één ding op dat je deed ‘omdat het nu eenmaal zo hoort’. Vraag jezelf af: van wie heb ik dit geleerd? Zou ik dit ook kiezen als ik er opnieuw over zou nadenken?
- Ga in gesprek met iemand uit een andere culturele achtergrond over een alledaags onderwerp, zoals eetgewoonten, begroetingen of opvoeding. Luister zonder te oordelen en merk op welke aannames je zelf meebrengt.
Deze oefeningen zijn eenvoudig, maar hun effect is cumulatief. Hoe vaker je je eigen vanzelfsprekendheden bevraagt, hoe scherper je waarneming wordt en hoe bewuster je keuzes. Montaigne zou het waarschijnlijk zo samenvatten: wie zijn gewoonten kent, kent zichzelf een stuk beter.
De blijvende relevantie van dit essay
Bijna vijf eeuwen na publicatie heeft ‘Over oude gewoonten’ niets aan kracht ingeboet. In een tijd waarin algoritmes ons steeds dezelfde informatie voorschotelen en sociale bubbels ons wereldbeeld vernauwen, is Montaignes oproep tot zelfonderzoek misschien wel urgenter dan ooit. De gewoonte heeft nieuwe gedaanten aangenomen, van het automatisch scrollen door je telefoon tot het klakkeloos overnemen van meningen, maar het mechanisme is hetzelfde gebleven. Montaigne herinnert ons eraan dat bewust leven begint bij de moed om te twijfelen aan wat je altijd voor waar hebt gehouden.
Michel de Montaigne biedt in ‘Over oude gewoonten’ geen grote theorie, maar iets veel waardevollers: een spiegel. Hij laat zien dat de gewoonten die wij als natuurlijk ervaren, dat zelden zijn. Door die sluier te herkennen, winnen we het vermogen terug om bewust te kiezen hoe we leven, denken en handelen. Dat is geen eenmalige exercitie, maar een dagelijkse oefening in aandacht. Een oefening die zowel Montaigne als de vrijmetselarij ons op het hart drukken: ken uzelf, en begin bij wat u vanzelfsprekend vindt.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat is het centrale thema van Montaignes essay 'Over oude gewoonten'?
Het centrale thema is dat gewoonte een ongelooflijke macht over ons denken en handelen heeft. Montaigne betoogt dat wat wij als 'normaal' of 'natuurlijk' ervaren, vrijwel altijd het resultaat is van aangeleerd gedrag en culturele conditionering. Hij beschrijft gewoonte als een 'tweede natuur' die zo diep in ons nestelt dat we haar niet meer van onze eigenlijke aard kunnen onderscheiden.
Welke voorbeelden geeft Montaigne om aan te tonen dat gewoonten tussen volkeren verschillen?
Montaigne geeft diverse voorbeelden uit reisverslagen en klassieke geschiedschrijving, zoals volkeren die hun doden opaten als eerbetoon, samenlevingen waar naaktheid in het openbaar normaal was zonder schaamte, culturen met specifieke begroetingsrituelen die elders als beledigend zouden gelden, en verschillen in tafelmanieren en eetgewoonten tussen naburige Europese regio's.
Waarom is het gevaarlijk dat gewoonte zo diep in ons ingesloten raakt volgens Montaigne?
Volgens Montaigne is het gevaar dat we, als we niet meer nadenken over waaróm we iets doen, het vermogen verliezen om bewust te kiezen. Wanneer dagelijkse handelingen zo ingesleten zijn dat we ze uitvoeren zonder erover na te denken, wordt onze vrijheid van handelen beperkt en onderworpen aan blinde gewoonte in plaats van bewuste beslissingen.
Geef als eerste een reactie