Montaigne over eenzaamheid: de filosofische wortels

Er staat een stoel in een lege kamer. Geen tafel, geen boek, geen ander mens. Alleen een stoel en stilte. Voor de meeste mensen roept dat beeld ongemak op, misschien zelfs angst. Maar voor Michel de Montaigne was die lege kamer het vertrekpunt van een van zijn meest doordachte essays: het achtendertigste stuk uit het eerste boek van zijn Essays, getiteld ‘Over eenzaamheid’. Achter die ogenschijnlijk eenvoudige titel schuilt een rijke filosofische erfenis die reikt van de Romeinse Stoa tot het Renaissance-humanisme, en die verrassend diepe raakvlakken vertoont met de innerlijke arbeid die de vrijmetselarij van haar leden vraagt.

De stoel als spiegel van het innerlijk

Stel u de lege stoel voor als een ritueel voorwerp. Niet als een meubel dat wacht op gebruik, maar als een uitnodiging. Wie gaat zitten in de stilte, ontmoet uiteindelijk zichzelf. Montaigne begreep dat als geen ander. Toen hij zich in 1571 terugtrok op zijn kasteel in de Dordogne en de befaamde torenkamer betrok, deed hij meer dan een persoonlijke keuze. Hij voegde zich in een eeuwenoude filosofische traditie die eenzaamheid beschouwt als de noodzakelijke voorwaarde voor zelfkennis. Die traditie had vele bronnen, en Montaigne putte er gulzig uit.

Seneca en de stoïsche terugtrekking

De meest zichtbare invloed op dit essay is die van Lucius Annaeus Seneca. Montaigne citeert de Romeinse filosoof herhaaldelijk en leunt zwaar op diens brieven aan Lucilius, waarin Seneca bepleit dat de ware terugtrekking niet geografisch maar geestelijk is. Het gaat niet om het verlaten van de stad, maar om het verlaten van onze gehechtheid aan roem, bezit en de meningen van anderen. Seneca schreef dat de menigte in onszelf woont, en dat we die eerst het zwijgen moeten opleggen voordat uitwendige eenzaamheid enig nut heeft. Montaigne neemt dit standpunt over, maar voegt er een persoonlijke scherpte aan toe: hij waarschuwt dat wie zich terugtrekt met een onrustige geest, slechts zijn eigen kwellingen meeneemt.

Deze stoïsche lijn resoneert sterk met de vrijmetselarij. In het ritueel van de donkere kamer, waar de kandidaat in afzondering wordt geplaatst voor de inwijding, wordt diezelfde gedachte ritueel belichaamd. De terugtrekking is geen vlucht, maar een confrontatie. De ruwe steen, het centrale beeld van de leerlinggraad, kan pas bewerkt worden wanneer de metselaar bereid is om in stilte naar zijn eigen onvolkomenheden te kijken.

Epicurus en het verborgen leven

Naast Seneca speelt Epicurus een verrassende rol in Montaignes betoog. Het beroemde epicurische devies ‘leef verborgen’ klinkt als een echo door het hele essay. Epicurus leerde dat geluk niet gevonden wordt in publiek aanzien, maar in een teruggetrokken leven te midden van een kleine kring vertrouwelingen. Montaigne onderschrijft die gedachte gedeeltelijk, maar is te veel scepticus om zich volledig aan één school over te geven. Hij neemt van Epicurus het idee van onthechting, maar verwerpt het strenge ascetisme dat sommige volgelingen eraan verbonden.

Dit eclectische karakter is kenmerkend voor Montaignes denken. Hij was geen dogmaticus. Hij selecteerde uit elke traditie wat hem bruikbaar leek en liet de rest liggen. Dat maakt hem tot een denker die opvallend goed past bij de geest van de vrijmetselarij, waar leden uit verschillende levensbeschouwingen samenkomen zonder dat één enkele leer het monopolie op waarheid opeist.

Plutarchus en de kunst van het luisteren naar jezelf

Een derde pijler onder het essay is het werk van Plutarchus, de Griekse moraalfilosoof wiens ‘Moralia’ Montaigne als een persoonlijk handboek beschouwde. Plutarchus benadrukte dat deugd niet abstract is, maar praktisch: ze toont zich in dagelijkse keuzes, in de manier waarop we met onszelf omgaan wanneer niemand kijkt. In zijn verhandeling ‘Over de gemoedsrust’ beschrijft Plutarchus hoe innerlijke kalmte niet afhangt van uiterlijke omstandigheden, maar van de houding waarmee we die omstandigheden tegemoet treden.

Montaigne vertaalt dit naar zijn eigen context. Eenzaamheid is voor hem geen doel op zich, maar een oefenruimte. Het is de plek waar we leren om, zoals Plutarchus het zou uitdrukken, onze eigen metgezel te zijn. In de vrijmetselarij vinden we een verwante gedachte in het begrip van de ‘innerlijke tempel’: het idee dat elke mens een heiligdom in zich draagt dat onderhoud en aandacht vergt, los van de buitenwereld.

Het scepticisme als verbindend element

Wat al deze invloeden bij Montaigne samenbrengt, is zijn fundamentele scepticisme. Beïnvloed door de pyrrhonistische traditie en het werk van Sextus Empiricus, weigerde Montaigne om definitieve waarheden te verkondigen. Zijn lijfspreuk ‘Que sais-je?’ (wat weet ik?) is niet alleen een retorische vraag, maar een levenshouding. In ‘Over eenzaamheid’ uit zich dat in zijn weigering om één enkele vorm van terugtrekking als de juiste te bestempelen. Hij presenteert geen recept, maar een onderzoek.

Dit sceptische onderzoek sluit aan bij wat in de vrijmetselarij soms de ‘koninklijke kunst’ wordt genoemd: het voortdurende, nooit afgesloten proces van zelfontwikkeling. De metselaar die denkt dat hij klaar is met bouwen, is opgehouden met leren. Montaigne zou het roerend eens zijn geweest.

Renaissance-humanisme en de waardigheid van het individu

Ten slotte moet het essay geplaatst worden in de bredere stroming van het Renaissance-humanisme. Denkers als Francesco Petrarca en Giovanni Pico della Mirandola hadden al eerder betoogd dat de mens zijn eigen waardigheid schept door bewuste keuzes te maken. Petrarca’s ‘De vita solitaria’ is een directe voorloper van Montaignes betoog: ook Petrarca zag eenzaamheid als de voedingsbodem voor intellectuele en morele groei. Montaigne kende dit werk en bouwde erop voort, maar verschoof het accent van de dichterlijke contemplatie naar de alledaagse zelfkennis.

Ware eenzaamheid is geen lege kamer, maar een gevulde geest: het vermogen om in stilte eerlijk met jezelf te verkeren zonder de nood aan applaus of afleiding.

Hier raken filosofie en vrijmetselarij elkaar op hun diepste punt. De lege stoel in de kamer is geen symbool van afwezigheid, maar van mogelijkheid. Wie durft te gaan zitten, wie de stilte niet vreest, begint aan de reis die zowel Montaigne als de vrijmetselarij als de wezenlijkste beschouwen: de reis naar binnen.

Het essay ‘Over eenzaamheid’ is geen geïsoleerde overpeinzing, maar een knooppunt van eeuwenoude filosofische tradities. Seneca, Epicurus, Plutarchus, Sextus Empiricus en Petrarca reiken Montaigne de bouwstenen aan waarmee hij zijn eigen visie vormgeeft, een visie die weigert dogmatisch te worden en juist daarin haar kracht vindt. Voor de vrijmetselaar biedt dit essay een spiegel: het herinnert eraan dat de arbeid aan de ruwe steen begint op het moment dat we durven te gaan zitten in de stilte, zonder vluchtweg, zonder masker, met niets anders dan de bereidheid om onszelf werkelijk te ontmoeten.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Veelgestelde vragen