Misschien herken je het gevoel: je zit in een gesprek waarin iemand voortdurend om de hete brij heen draait. Er wordt gemanipuleerd, gestuurd, verdraaid. Je voelt dat de ander niet echt aanwezig is, maar een rol speelt. Het is precies dat soort onbehagen dat Michel de Montaigne in zijn essay ‘Over ijdele listen’ zo trefzeker beschrijft. Maar waar Montaigne de doorzichtigheid van slimme trucjes ontmaskert, wijst hij tegelijk naar iets veel wezenlijkers: de waarde van oprechte verbinding. Een thema dat diep resoneert met de kern van de vrijmetselarij.
Wanneer slimheid een obstakel wordt
In essay 54 van het eerste boek van zijn beroemde ‘Essais’ onderzoekt Michel de Montaigne het fenomeen van de ijdele list: de slimme zet, het doorwrochte plan, de truc die op het eerste gezicht briljant lijkt maar uiteindelijk meer kapotmaakt dan ze oplevert. Montaigne voert voorbeelden aan uit de klassieke oudheid en de krijgsgeschiedenis om te laten zien hoe generaals en heersers zichzelf ondermijnden door te veel te vertrouwen op listen en bedrog. Zijn conclusie is ontnuchterend: wie voortdurend manoeuvreert, verliest het contact met de werkelijkheid en met de mensen om zich heen.
Dat inzicht is niet alleen relevant op het slagveld of aan de diplomatieke tafel. Je herkent het waarschijnlijk ook in je eigen leven. Hoe vaak probeer je een situatie te sturen door te zeggen wat de ander wil horen, in plaats van te zeggen wat je werkelijk denkt? Montaigne nodigt ons uit om die neiging eerlijk onder ogen te zien. Niet met een beschuldigende vinger, maar met de milde nieuwsgierigheid die zo kenmerkend is voor zijn werk.
Oprechtheid als fundament van broederschap
Hier raakt Montaignes denken aan een van de pijlers van de vrijmetselarij: broederschap. Echte broederschap is onmogelijk zonder oprechtheid. In de loge ontmoeten broeders elkaar als gelijken, ontdaan van de maskers die ze in het dagelijks leven dragen. Dat is geen vrijblijvend ideaal, het is een levende praktijk. Wanneer je samen een ritueel doorloopt, wanneer je in stilte naast een ander staat, wanneer je woorden uitspreekt die je werkelijk meent, dan ontstaat er iets dat met geen enkele list te bereiken is: vertrouwen.
Montaigne zou dit herkennen. In zijn beroemde vriendschap met Étienne de La Boétie beschreef hij een band die zo diep was dat woorden tekortschoten. “Omdat hij het was, omdat ik het was,” schreef hij. Daarin school geen strategie, geen berekening. Alleen de naakte waarheid van twee mensen die elkaar volledig zagen. Dat is de verbinding waar de vrijmetselarij naar streeft: niet oppervlakkig, niet functioneel, maar wezenlijk.
De zoektocht naar waarheid begint bij jezelf
Een ander vrijmetselaarsthema dat in dit essay doorklinkt, is zelfreflectie. Montaigne was een meester in het onderzoeken van zijn eigen motieven. Waarom zeg ik dit? Waarom doe ik dat? Wat drijft mij werkelijk? Die vragen stelde hij zichzelf onophoudelijk, en hij schuwde het niet om ongemakkelijke antwoorden te vinden. In de vrijmetselarij heet dit het werk aan de ruwe steen: het voortdurend bijschaven van je eigen karakter, het eerlijk confronteren van je tekortkomingen.
Oprechte verbinding ontstaat pas wanneer we het masker van de slimheid afleggen en de moed hebben om onszelf en de ander werkelijk te ontmoeten.
Wanneer Montaigne de ijdele listen van krijgsheren fileert, houdt hij tegelijk een spiegel voor aan iedereen die denkt dat het leven een schaakspel is waarin je de ander moet uitmanoevreren. Zijn boodschap is helder: de werkelijke overwinning ligt niet in het slim zijn, maar in het waarachtig zijn. Die gedachte is tijdloos en vormt een rode draad door zowel de humanistische traditie als de vrijmetselarij.
Van list naar licht: een innerlijke reis
In de vrijmetselarij speelt het begrip ‘licht’ een centrale rol. Het staat voor kennis, inzicht en morele helderheid. De reis van duisternis naar licht is een metafoor voor de innerlijke groei die elke vrijmetselaar nastreeft. Montaignes essay past naadloos in dat beeld. De ijdele list is een vorm van duisternis: ze vertroebelt relaties, zaait wantrouwen en isoleert de bedrieger van zijn omgeving. Oprechtheid daarentegen brengt licht. Ze maakt zichtbaar wat echt is en schept ruimte voor werkelijke ontmoeting.
Denk daar eens over na in je eigen leven. Waar kies jij voor de omweg terwijl de directe route beschikbaar is? Waar versluier je je ware bedoelingen uit angst voor kwetsbaarheid? Montaigne zou zeggen: die angst is begrijpelijk, maar ze berooft je van het meest waardevolle dat er is. Namelijk de ervaring van echte verbinding met een ander mens.
Deugd als kompas in onzekere tijden
Zowel Montaigne als de vrijmetselarij plaatsen deugd boven slimheid. Waar de wereld om ons heen vaak beloont wie het handigst manoeuvreert, kiezen beide tradities voor een ander kompas. De deugdzame mens is niet naïef, niet wereldvreemd. Integendeel: wie deugdzaam leeft, kent de listen van de wereld maar kiest er bewust voor om ze niet in te zetten. Dat vergt moed, en het vergt oefening. In de loge oefen je die moed in een beschermde ruimte, samen met anderen die dezelfde keuze maken.
Het is geen toeval dat denkers als Aristoteles en Seneca, wier werk Montaigne uitvoerig citeerde, dezelfde overtuiging deelden. Deugd is geen zwakte maar kracht. Ze is het fundament waarop duurzame gemeenschappen worden gebouwd, of het nu gaat om een vriendschap, een gezin of een broederschap van vrijmetselaren.
Een uitnodiging tot echtheid
Montaignes essay over ijdele listen is uiteindelijk geen aanklacht, maar een uitnodiging. Een uitnodiging om af te dalen naar de kern van wie je bent en van daaruit de wereld tegemoet te treden. Dat is precies wat de vrijmetselarij ook biedt: niet een systeem van antwoorden, maar een weg van vragen. Niet een recept voor succes, maar een oefening in menselijkheid. Als je bereid bent om de listen los te laten en je te verbinden met wat echt is, dan begint het eigenlijke werk pas. En dat werk, hoe bescheiden ook, verandert alles.
Michel de Montaigne leerde ons dat de slimste zet vaak de meest zinloze is. In een wereld die listigheid beloont, is het kiezen voor oprechtheid een daad van moed. De vrijmetselarij biedt een ruimte waarin die moed geoefend kan worden, samen met anderen die dezelfde zoektocht delen. Niet naar het perfecte antwoord, maar naar een eerlijker, dieper en meer verbonden bestaan. Misschien is dat het licht dat je zoekt.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat bedoelt Montaigne met 'ijdele listen' in zijn essay?
Montaigne beschrijft ijdele listen als slimme zetten en doorwrochte plannen die op het eerste gezicht briljant lijken, maar uiteindelijk meer kapotmaken dan ze opleveren. Hij laat zien hoe generaals en heersers zichzelf ondermijnden door te veel te vertrouwen op bedrog en manoeuvres, waardoor zij het contact met de werkelijkheid en met mensen om zich heen verliezen.
Hoe verhouden Montaignes ideeën zich tot de vrijmetselarij?
Montaignes nadruk op oprechtheid en authentieke verbinding raakt een van de pijlers van de vrijmetselarij: broederschap. In de loge ontmoeten broeders elkaar als gelijken, zonder de maskers die zij in het dagelijks leven dragen. Echte broederschap is onmogelijk zonder oprechtheid, iets dat met geen enkele list te bereiken is.
Wat illustreert Montaignes vriendschap met Étienne de La Boétie?
Montaignes vriendschap met La Boétie illustreert oprechte verbinding zonder strategie of berekening. Hij schreef: 'Omdat hij het was, omdat ik het was,' wat aantoont dat de diepste menselijke banden niet berusten op manipulatie, maar op naakte waarheid en werkelijke aanwezigheid van twee mensen tegenover elkaar.
Lees ook: Montaigne over ijdele listen en de kracht van verbinding (Vrijmetselarij & Verbinding)
Geef als eerste een reactie