Stel je voor: een man stapt na een lange avond in de loge de koele nachtlucht in. Hij ademt diep in. De geur van hout en was hangt nog in zijn kleding, vermengd met iets dat hij niet precies kan benoemen. Toch roept die geur onmiddellijk het gevoel op van de broederlijke warmte die hij zojuist verliet. Zonder woorden, zonder beelden, alleen door die vluchtige indruk voelt hij zich verbonden met alles wat die avond betekende. Het is precies dit soort onzichtbare verbinding waar Michel de Montaigne over schreef in zijn korte maar veelzeggende essay ‘Over geuren’.
Een onverwacht essay over het ongrijpbare
In het vijfenvijftigste essay van het eerste boek van zijn beroemde ‘Essays’ richt Montaigne zijn blik op iets dat de meeste denkers van zijn tijd negeerden: de geur. Waar filosofen als Aristoteles en Plato de rede en het zicht verheven tot de edelste zintuigen, kiest Montaigne bewust voor het vluchtigste en meest onderschatte zintuig. Hij beschrijft hoe bepaalde geuren hem aangenaam of onaangenaam treffen, hoe hij de beste geur vindt in de afwezigheid van geur, en hoe de lichaamsgeur van een mens iets onthult over diens innerlijk. Het essay is kort, bijna terloops geschreven, maar juist in die beknoptheid schuilt een rijkdom die pas zichtbaar wordt wanneer je het verbindt met de vraag: wat maakt verbinding tussen mensen werkelijk mogelijk?
Montaigne en de eerlijkheid van het lichaam
Wat Montaigne fascineert aan geuren is hun onvervalste karakter. Je kunt je woorden kiezen, je gezichtsuitdrukking beheersen, je kleding aanpassen aan de gelegenheid. Maar je geur liegt niet. Montaigne verwijst naar verhalen uit de oudheid waarin veldheren als Alexander de Grote een zoete lichaamsgeur zouden hebben verspreid, alsof hun innerlijke deugdzaamheid zich letterlijk manifesteerde via de huid. Of dat nu historisch betrouwbaar is of niet, de kern van Montaignes observatie raakt aan iets wezenlijks: er bestaan vormen van communicatie die aan onze bewuste controle ontsnappen. Die vormen zijn vaak eerlijker dan alles wat wij bewust construeren.
Voor Montaigne is dit geen bijkomstigheid. Het past in zijn levenslange project van zelfreflectie en eerlijkheid. In al zijn essays zoekt hij naar datgene wat achter de façade van menselijk gedrag schuilgaat. De geur wordt in dit licht een metafoor voor authenticiteit: het oncontroleerbare residu van wie iemand werkelijk is.
De onzichtbare band in de vrijmetselarij
In de vrijmetselarij speelt het begrip verbinding een centrale rol. Broeders komen samen in een ruimte die ritueel wordt afgesloten van de buitenwereld. Binnen die ruimte ontstaat iets dat moeilijk in woorden te vatten is: een gevoel van gedeelde aanwezigheid, van wederzijds vertrouwen dat verder reikt dan gesproken afspraken. Net als een geur is deze verbinding ongrijpbaar maar onmiskenbaar aanwezig. Ze wordt niet afgedwongen door regels of statuten, maar groeit organisch uit de gedeelde ervaring van ritueel, stilte en openhartigheid.
James Anderson, die in 1723 de eerste constituties van de moderne vrijmetselarij opstelde, benadrukte dat de broederschap niet draait om uiterlijk vertoon maar om innerlijke kwaliteiten. Jean-Théophile Désaguliers, zijn tijdgenoot en mede-grondlegger, voegde daaraan toe dat de loge een ruimte moet zijn waar mannen elkaar ontmoeten voorbij stand en afkomst, op basis van wat hen innerlijk verbindt. Die innerlijke verbinding is precies wat Montaigne bedoelt wanneer hij schrijft dat de beste geur de geur is die je niet bewust waarneemt, maar die je desondanks raakt.
Ware broederschap, zoals ware geur, dringt zich niet op maar doordringt alles. Zij is het sterkst wanneer zij niet benoemd hoeft te worden.
Zelfreflectie als zuivering
Montaigne schrijft dat hij zelf het liefst geen parfum draagt en wantrouwend staat tegenover overdadige kunstmatige geuren. Hij verwijst hiermee naar een dieper principe: het wantrouwen jegens alles wat de werkelijkheid maskeert. In de vrijmetselarij kent men een vergelijkbaar streven. De zoektocht naar waarheid en licht, kernwaarden binnen de broederschap, vereist dat een mens bereid is zijn eigen maskers af te leggen. De ruwe steen, het klassieke beeld voor de onbewerkte mens, moet worden gladgemaakt, niet door een laag verf aan te brengen, maar door het overbodige weg te hakken en het wezenlijke bloot te leggen.
Dit proces van innerlijke zuivering vraagt om precies de houding die Montaigne in al zijn essays beoefent: meedogenloze maar milde zelfreflectie. Hij observeert zichzelf zonder te oordelen, beschrijft zijn voorkeuren en afkeuren met een openhartigheid die in zijn tijd uitzonderlijk was. Daarmee anticipeert hij op wat de vrijmetselarij later zou formaliseren in haar graden en rituelen: het stapsgewijs leren kennen van jezelf als voorwaarde voor oprechte verbinding met anderen.
Drie raakvlakken tussen Montaignes essay en de vrijmetselarij
- Authenticiteit boven vertoon: zowel Montaigne als de vrijmetselarij waarderen het echte boven het geconstrueerde. De geur die niet wordt opgelegd is zuiverder dan het zwaarste parfum.
- Het onzichtbare als drager van verbinding: broederschap ontstaat niet door zichtbare tekenen alleen, maar door een gedeeld innerlijk besef dat, net als een geur, onbenoembaar maar onmiskenbaar is.
- Zelfreflectie als pad naar deugd: Montaignes methode van eerlijk zelfonderzoek loopt parallel aan het vrijmetselaarsstreven naar morele perfectie door voortdurende innerlijke arbeid.
De geur die blijft hangen
Het bijzondere aan geuren is dat zij herinneringen oproepen die sterker zijn dan welk beeld of welk woord dan ook. Neurowetenschappelijk is dit inmiddels goed onderbouwd, maar Montaigne begreep het al op intuïtief niveau. Hij wist dat de meest vluchtige indrukken vaak het diepste spoor nalaten. In de context van de vrijmetselarij is dit een krachtig inzicht. De momenten in de loge die het meest bijblijven zijn zelden de grote toespraken of formele handelingen. Het zijn de stiltes, de blikken van herkenning, de onuitgesproken bevestiging dat je je onder gelijken bevindt. Het zijn, zou Montaigne zeggen, de geuren van de ziel.
Johann Wolfgang von Goethe, zelf vrijmetselaar en bewonderaar van Montaignes essays, schreef dat het wezenlijke onzichtbaar is voor het oog. Hij had evengoed kunnen schrijven: het wezenlijke is onbenoembaar voor de tong, maar herkenbaar voor de neus. De geur als metafoor voor wat ons werkelijk verbindt, voorbij woorden, voorbij ritueel, voorbij alles wat maakbaar is. Dat is misschien wel de meest verrassende les die dit kleine essay van Montaigne ons leert: dat de diepste verbinding begint waar de taal ophoudt.
Michel de Montaigne schreef slechts enkele pagina’s over geuren, maar raakte daarmee aan een van de meest wezenlijke vragen die ook de vrijmetselarij bezighoudt: wat verbindt ons werkelijk? Niet de woorden die wij spreken, niet de tekenen die wij maken, maar iets dat dieper gaat, iets dat als een geur doordringt zonder dat wij het kunnen grijpen of beheersen. De broederschap die in de loge wordt ervaren, de eerlijkheid die Montaigne in zijn essays nastreeft, de deugd die beide tradities als hoogste doel beschouwen: zij delen dezelfde onzichtbare, onvervalste kern. En misschien is het juist die ongrijpbaarheid die haar zo waardevol maakt.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Geef als eerste een reactie