Michel de Montaigne I-47 Archieven

Montaigne, oordeel en broederschap: twee wegen naar verbinding

Wat gebeurt er wanneer een zestiende-eeuwse filosoof en een eeuwenoude broederschap dezelfde conclusie bereiken langs volstrekt verschillende paden? Michel de Montaigne schreef in zijn essay ‘Over de onzekerheid van ons oordeel’ dat de mens zich niet moet vastklampen aan het eigen gelijk, omdat de uitkomst van elke beslissing ongewis blijft. De vrijmetselarij leert haar leden iets vergelijkbaars: dat ware verbinding pas ontstaat wanneer je bereid bent je eigen overtuigingen te bevragen. Dit artikel plaatst beide perspectieven naast elkaar, niet om er een winnaar uit te kiezen, maar om te ontdekken waar ze elkaar raken en wat dat ons vandaag nog te vertellen heeft. De wereld van Montaigne: twijfel als bevrijding Michel de Montaigne leefde in een tijd van religieuze oorlogen, politieke instabiliteit en intellectuele omwentelingen. Terwijl Europa verscheurd werd door partijen die elk hun eigen waarheid met zwaard en vuur verdedigden, trok hij zich terug in zijn studeervertrek en stelde hij de meest fundamentele vraag die een mens kan stellen: hoe zeker ben ik eigenlijk van wat ik denk te weten? In zijn zevenenveertigste essay uit het eerste boek van de ‘Essais’ onderzoekt hij hoe militaire beslissingen, politieke keuzes en persoonlijke overtuigingen keer op keer door het toeval worden ingehaald. […]

Montaigne en de onzekerheid van ons oordeel: filosofische wortels

Wanneer een zestiende-eeuwse edelman op zijn landgoed een essay schrijft over de wankele grond waarop menselijke oordelen rusten, put hij uit een eeuwenoude stroom van wijsgerig denken. Michel de Montaigne schreef zijn essay ‘Over de onzekerheid van ons oordeel’ niet in een vacuüm. Achter elke alinea schuilen de stemmen van Griekse sceptici, Romeinse stoïcijnen en Renaissance-humanisten. In dit artikel plaatsen we twee werelden naast elkaar: die van de antieke filosofen die Montaigne inspireerden, en die van de loge waar diezelfde twijfel aan het eigen oordeel tot op de dag van vandaag als deugd wordt beoefend. De wereld van de antieken: twijfel als filosofische methode Montaigne’s intellectuele wereld was doordrenkt van de klassieke oudheid. Zijn bibliotheek in het kasteel van Saint-Michel-de-Montaigne bevatte honderden werken van Griekse en Latijnse denkers, en op de balken van zijn studeerkamer liet hij hun uitspraken kerven. Het essay ‘Over de onzekerheid van ons oordeel’ weerspiegelt vooral twee grote tradities: het pyrrhonisch skepticisme en het Romeinse stoïcisme. De Griekse filosoof Pyrrho van Elis, die rond 300 voor Christus leefde, stelde dat de mens nooit zeker kan weten hoe de dingen werkelijk zijn. Zijn volgelingen, de pyrrhonisten, bepleitten daarom een opschorting van het oordeel. Montaigne kwam met deze […]

Montaigne en de filosofie van twijfel: bronnen achter essay 47

Stel je voor: een man in een stenen torenbibliotheek in de Dordogne, omringd door duizenden boeken. Hij pakt een bundel van Plutarchus, legt die neer, grijpt dan naar Sextus Empiricus, en noteert in de kantlijn een gedachte die hem al weken bezighoudt: hoe kan een mens ooit zeker zijn van zijn eigen oordeel? Michel de Montaigne schreef zijn zevenenveertigste essay niet in een intellectueel vacuüm. Achter elke twijfelende zin schuilt een eeuwenoud filosofisch gesprek, een keten van denkers die hem vormden en uitdaagden. Dit artikel volgt dat gesprek naar zijn bronnen. De sceptische traditie als fundament Wie de filosofische wortels van Montaignes essay wil begrijpen, komt onvermijdelijk uit bij het pyrronistisch scepticisme. Pyrrho van Elis, die in de vierde eeuw voor Christus leefde, leerde dat de mens geen definitieve kennis over de werkelijkheid kan bereiken. Hij pleitte voor opschorting van het oordeel, wat in het Grieks ‘epochè’ werd genoemd. Montaigne las deze ideeën niet rechtstreeks bij Pyrrho, maar via de geschriften van Sextus Empiricus, wiens werk in de zestiende eeuw opnieuw in omloop kwam dankzij de drukpers. De herontdekking van deze teksten veroorzaakte een intellectuele schokgolf in het Europa van de Renaissance. Montaigne liet het beroemde motto ‘Que sais-je?’ (Wat […]

Montaigne over de onzekerheid van ons oordeel

Misschien herken je het: je bent rotsvast overtuigd van je gelijk, totdat iemand je een ander perspectief laat zien en de grond onder je voeten ineens minder stevig aanvoelt. Die ervaring, dat wankelen van je eigen zekerheid, is precies het terrein dat Michel de Montaigne verkent in zijn essay ‘Over de onzekerheid van ons oordeel’. Het is een tekst die je uitnodigt om stil te staan bij een ongemakkelijke vraag: hoe betrouwbaar is eigenlijk dat wat je denkt te weten? Waar gaat dit essay over? In het zevenenveertigste essay van het eerste boek van zijn beroemde verzameling onderzoekt Michel de Montaigne een thema dat hem gedurende zijn hele schrijversleven bezighield: de feilbaarheid van het menselijk oordeel. Hij betoogt dat wij als mensen veel te snel conclusies trekken, terwijl de werkelijkheid vrijwel altijd complexer is dan onze eerste indruk doet vermoeden. Montaigne richt zich in dit essay vooral op beslissingen in tijden van conflict en oorlog, maar zijn boodschap reikt veel verder. Of het nu gaat om militaire strategie, een persoonlijke keuze of een moreel dilemma: ons vermogen om de uitkomst van gebeurtenissen te voorspellen is fundamenteel beperkt. Het slagveld als spiegel van onze onzekerheid Montaigne illustreert zijn betoog met een […]