Heb je je ooit afgevraagd of jouw succes automatisch betekent dat iemand anders verliest? Het is een gedachte die diep geworteld zit in onze cultuur: de wereld als een taart die verdeeld moet worden, waarbij elk stuk dat jij neemt, minder overlaat voor een ander. Michel de Montaigne, de zestiende-eeuwse Franse filosoof en grondlegger van het essay als literaire vorm, onderzocht precies deze aanname in een van zijn kortste maar meest prikkelende essays.

De kern van het essay

In essay 21 van het eerste boek van zijn ‘Essais’ onderzoekt Michel de Montaigne de aloude overtuiging dat winst en verlies altijd in balans zijn. De titel spreekt voor zich: ‘Dat de winst van een man het verlies van een ander is’. Montaigne opent met een verwijzing naar Demades, een Atheense redenaar die een handelaar veroordeelde omdat diens beroep alleen winstgevend kon zijn door anderen te benadelen. Deze klassieke opvatting vormt het vertrekpunt voor Montaignes eigen overpeinzingen.

Het essay is opvallend kort, zelfs naar Montaignes maatstaven. Toch bevat het een fundamentele kritiek op het economische denken van zijn tijd en, zo blijkt, ook van de onze. Montaigne lijkt aanvankelijk in te stemmen met het nulsomprincipe wanneer hij stelt dat de natuur zelf dit patroon lijkt te volgen. De groei van het ene organisme gaat ten koste van het verval van het andere. Leven voedt zich met dood.

Historische voorbeelden en klassieke bronnen

Montaigne haalt verschillende klassieke denkers aan om zijn punt te maken. Naast Demades verwijst hij naar de Romeinse dichter Lucretius, die in ‘De rerum natura’ beschreef hoe alle materie in een eeuwige kringloop van opbouw en afbraak verkeert. Ook de Stoïcijnse gedachte dat de kosmos een gesloten systeem is, waarin niets verloren gaat maar slechts van vorm verandert, klinkt door in Montaignes redenering.

Bijzonder interessant is hoe Montaigne de praktijk van oorlogsvoering aanhaalt. De buit van de overwinnaar is het verlies van de overwonnene. De roem van de veldheer wordt gebouwd op de lichamen van gevallen soldaten. In deze voorbeelden toont Montaigne zich een scherp waarnemer van de menselijke conditie, die niet terugdeinst voor ongemakkelijke waarheden over hoe welvaart vaak tot stand komt.

De onderliggende filosofie

Wat maakt dit korte essay zo blijvend relevant? Montaigne raakt aan een fundamenteel vraagstuk over de aard van waarde en welvaart. Is de wereld werkelijk een nulsomspel, waarin elke winst automatisch elders verlies veroorzaakt? Of zijn er vormen van waardecreatie mogelijk die het totaal vergroten in plaats van herverdelen?

Ware rijkdom ontstaat niet door te nemen van anderen, maar door te bouwen aan wat nog niet bestond.

Montaigne laat de vraag bewust open. Dat is kenmerkend voor zijn stijl: hij presenteert geen definitieve antwoorden maar nodigt de lezer uit tot eigen reflectie. Toch suggereert de toon van het essay dat Montaigne zelf niet volledig overtuigd was van het strikte nulsomprincipe. Zijn latere essays over vriendschap en over de opvoeding van kinderen laten zien dat hij geloofde in vormen van uitwisseling die beide partijen verrijken.

Verbinding met vrijmetselaarswaarden

Voor wie vertrouwd is met de vrijmetselarij, resoneert Montaignes vraagstelling met een van de kernprincipes van de broederschap. De loge is bij uitstek een ruimte waarin men gelooft dat gezamenlijke groei mogelijk is zonder dat dit ten koste gaat van individuen. Het idee dat kennis delen je eigen kennis niet vermindert, maar juist vermeerdert, staat haaks op het nulsomdenken dat Montaigne beschrijft.

De bouwsymboliek die centraal staat in de vrijmetselarij biedt hier een krachtig tegenwicht. Wanneer metselaars samen aan een bouwwerk werken, creëren zij iets dat voorheen niet bestond. De kathedraal die verrijst uit ruwe steen is geen herverdeling van bestaande rijkdom, maar een toevoeging aan de wereld. Dit scheppende principe, dit bouwen aan iets groters dan jezelf, overstijgt de logica van winst en verlies.

De relevantie voor vandaag

In een tijd waarin debatten over economische ongelijkheid, duurzaamheid en eerlijke verdeling actueler zijn dan ooit, biedt Montaignes essay verrassend actuele stof tot nadenken. Het nulsomdenken domineert nog steeds veel politieke en economische discussies. De aanname dat immigranten banen ‘afpakken’, dat de rijkdom van de één automatisch de armoede van de ander verklaart, of dat landen in een constante strijd om beperkte hulpbronnen verwikkeld zijn, dit zijn allemaal varianten van het principe dat Montaigne al in de zestiende eeuw onderzocht.

Tegelijkertijd bestaan er duidelijke tegenvoorbeelden. De verspreiding van kennis via onderwijs, de ontwikkeling van technologie die nieuwe mogelijkheden schept, de kracht van samenwerking in wetenschappelijk onderzoek: dit zijn allemaal processen waarin waarde wordt gecreëerd, niet slechts verplaatst. Montaigne zou deze voorbeelden ongetwijfeld met interesse hebben bestudeerd.

Samenvatting en kernboodschap

Montaignes essay ‘Dat de winst van een man het verlies van een ander is’ is een beknopte maar diepgravende verkenning van een fundamentele aanname over hoe waarde en welvaart werken. Door klassieke bronnen aan te halen en scherpe observaties te maken over oorlog, handel en de natuur, legt Montaigne een overtuiging bloot die tot op de dag van vandaag ons denken beïnvloedt.

• Het essay onderzoekt de vraag of elke winst automatisch verlies elders veroorzaakt
• Montaigne haalt klassieke denkers aan zoals Demades en Lucretius
• Hij gebruikt voorbeelden uit natuur, handel en oorlogsvoering
• De vraag blijft bewust open, uitnodigend tot eigen reflectie
• Het essay blijft relevant voor hedendaagse discussies over verdeling en welvaart

Dit essay van Montaigne nodigt je uit om je eigen aannames te onderzoeken. Zie je de wereld als een vaste taart die verdeeld moet worden, of geloof je in de mogelijkheid om samen te bouwen aan iets nieuws? De vraag is niet alleen filosofisch relevant, ze raakt aan hoe je je verhoudt tot je medemensen in het dagelijks leven. Misschien ligt de grootste wijsheid niet in het antwoord, maar in het blijven stellen van de vraag.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Veelgestelde vragen

Het bericht Montaigne over winst en verlies: het nulsomdenken ontleed verscheen eerst op De Vrijmetselaar.